Var vi fantasilause og late?

Alle novellene minner meg, på kvar sine måtar, om at vi alle skal døy. Holtet Larsens språk er eit dyrka språk, eit avansert språk, er språk for språkets skuld.

Mette Karlsvik
Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid. (Bilde: © Tove Breistein)

Forsøk på å bevege seg med mørkets hastighet

Terje Holtet Larsen

Oktober

Norge

«Dessuten hadde jeg fått en følelse av at hun skjønte at det aldri hadde eksistert noen grandtante og at det jeg fortalte om mine foreldre, sannsynligvis heller ikke var sant, at de heller aldri hadde eksistert, ikke som en familie, men at jeg hadde fått for vane å fortelle slike historier, ganske enkelt fordi jeg ikke likte å bli kikket i kortene.»

Dette er tankar frå ein av forteljarane i Terje Holtet Larsens siste novellesamling: Forteljaren er invitert til middag hos ein kollega. Kollegaen førebur middagen medan kona hans drikk vin med gjesten. Gjesten studerer denne kvinna, som han ser som oppsiktsvekkande stor, og i sin styrke, attråverdig. Eg tenkjer: Kanskje ikkje ulik jotunkvinna Gerður frå Skirnismál, som hadde så kvite og svære overarmar at frævleiksguden Frøy såg dei heilt opp til Ásheim, og vekte hans attrå. Frøy tvang Gerður opp til seg, til ei drøy veke med valdtekt. Også gjesten tar seg til rette. Ikkje fysisk, men med å sjå vertskapet intenst i korta.

Observasjonane blir til forførande setningar av intrikat og elegant syntaks. Så vakre at eg som lesar glømmer kva dei eigentleg syner: Korleis han forholder seg til tilliten frå vertskapa. Først etterpå, ute av dei sju novellene, ute i frisk luft igjen, kjenner eg kor tungt det var inne i hovuda til dei sju forteljarane. Ingen av dei er særleg godt selskap. Alle er dei påfallande opptekne av å sjå, og sjå liksom heilt gjennom medmenneska, og å formulere råkande skildringar av dei. Og alle minner dei meg, på kvar sine måtar, om at vi alle skal døy.

Gullalderen. Novellene er sett i det som ein forteljar kallar eit «oljevelsignet, sosialdemokratisert lykkeland». Skildringar av ein oljelat, kanskje desillusjonert dessertgenerasjon er heldigvis ikkje nytt. Janne S. Drangholts Ingrid Winters makeløse mismot, skildrar òg «lukkelandet» med brodd. Hos Drangholt som hos Holtet Larsen, finnest ein utryggleik under fasaden. For størst av alt er døden. Døden deler rike og fattige, forfattar og journalist og så vidare.

Frøy tvang Gerður opp til seg, til ei drøy veke med valdtekt 

Dødens tilstedeværelse er noko av det som gjer Holtet Larsens Noregsportrett særleg avansert. Ein annan ting er at boken ikkje berre skildrar men også praktiserer den såkalla «gullalderen» i Noreg. Det er i språket, som er eit overskotsspråk. Det er i estetikken, som har rang fremfor alt praktisk-pragmatisk. Forteljarane er uhyre språkmektige. Men dei verkar heller makteslause over eigne liv. Kjem språket i vegen for lykka? Den eine etter den andre set seg sjølv i problem på grunn av språkbruken. Ein klarar å fornærme så elegant og verknadsfullt at han får ein gjeng bønder til å slå livet ut av seg.

Eg må sjølv stille spørsmål ved ein påstand som eg alt for lenge, og sikkert som sjølvforsvar eller sjølvbedrag, har tatt for god fisk: «Den norske rikdommen har gitt ein kunstnarisk gullalder.» Jau, det blir skapt kunst i verdsklasse innanfor alle disiplinar. Ein samanliknar det språklege og filosofiske overskotet i Noreg i dag med det som skjedde i Storbritannia, Frankrike, Tyskland i deira rikaste periodar. Ein måtte ikkje spare analysen, språket og refleksjonane til overleving. Det var råd til estetikk og meiningsbygging og ikkje berre pragmatikk. Har ein overskot til transcendens? Til å grunne over døden, til tida? Ein kan òg finne tid til, som ein av Holtet Larsens forteljarar, å nytte overskotet til å irritere seg over leppestiften på tennene til søstera si. Tvisynet finnest som vekslinga mellom dei perspektiva. Det er her også at novellene demonstrerer overskotssamfunnet.

Språket. Holtet Larsens språk er eit dyrka språk, eit avansert språk, er språk for språkets skuld, og den form for estetikk ein finn i overskotssamfunn. Det gjer også at språket sirklar meg inn, er rundt meg, i meg, i hovudet, så lenge eg er i denne boken. Det er ikkje berre behageleg.

Så – treng ein at Terje Holtet Larsen fortsett å styrke og utvikle skriftspråket vårt? Treng vi meir språk? Eller treng vi å skape handfaste, konkrete verdiar; treng vi primær- og sekundærindustriane, og meir handling, a little less conversation, osv?

Svaret er sjølvsagt at vi treng språket. Språk kan forsterke eller avkle sjølvbedraget. Det kan bidra til eller motverke kollektive sjølvbedrag. Med språk byggjer ein luftslott, og dekodar dei og riv dei ned. Fråvær av språk kan ha bidratt til at ein fekk så mange fantasipengar på Island under boomen. Praktisk talt ingen forfattarar eller journalistar setter ord på sjølvbedraget.

«Et oljevelsignet, sosialdemokratisert lykkeland.»

Luftslott. Tilbake til min assosiasjon til Gerður frå Skirnismál, som var dikta frem på Island eit tusenår før det som då var verdas rikaste land blei det fattigaste landet i verda. Rett etter krakket på Island sat eg med Andri Snær Magnason, poeten som seinare skulle stille til presidentval på Island. Då eg konfronterte Andri med «tullepengane», slo han overraskande fort tilbake mot Noreg. Han sa at vi gjorde det same. At våre luftslott var oljeriggane. Eg argumenterte attende. Sa at olje er ein konkret verdi. Vel er vi avhengige av olje, men det er ikkje abstrakte og fiktive tal. Men Andri insisterte på at «oljeeventyret» ikkje er anna enn eit eventyr, ein fiksjon. Og eg, eg demonstrerte sjølvbedraget, i møte med Andri. Sjølv om eg innrømte litt, som at vi ikkje har brukt pengar nok frå oljefondet til å lage strategiar for fremtida, så var eg fremleis i forsvar for det konkrete i det vi hentar opp, foredlar, og så vidare.

Men oljeriggar er òg på eit vis abstrakte. Dei er noko greier som finnest der ute i havet, som er sine eigne planetar. Har Andri rett? Var vi, med unnatak av utvikling av nokre elektriske ferjer, fantasilause og late? Har vi mista sjansen som vi fekk, med oljeeventyret, til eit forsprang på innovasjon, utvikling og forsking på kraft, nye eksportvarar og industriar?

Eg håpar at det berre er ein forseinking. At satsinga på kunstnarar vil komme økonomien og industrien til gode. At satsinga på desse kreative gründerane vil vise seg lønsamt – i vid forstand, på sikt. Men så må ein òg fortsetje å stå på sida og observere, kommentere, korrigere den såkalla konkrete produksjonen – som Holtet Larsen gjer.

---
DEL