Spøkelsesskrift

Ein som fryktar sanksjonar og innsyn, skapar heile, nye språk.

Mette Karlsvik
Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid. (Bilde: © Tove Breistein)

D.A.G.: Den ukjente.
Attgjeven av Hanne Bramness
Cappelen Damm, 2015

«Jeg skriver kun skyggeskrift. / Da har heller ikke jeg / et navn»

Slik sluttar eit dikt skrive av ein anonym pasient på sjukehuset på Valen. «[Jeg] har lurt på om dikt kan ha et visst preg av å være skrevet i koder fordi dikteren trenger å beskytte seg […],» skriv Hanne Bramness, som på grunnlag av ei forlaten og kasta skrivebok har skapt og gitt ut diktsamlinga Den ukjente. I boka gjenreisast ei stilna stemme, som formidlar frå Valen sjukehus rundt 1925 og gjer eit grunnlag for diskusjon omkring psykiatrien i Noreg, institusjonskritikk, menneskeverd, og tilhøvet mellom sensur og sjølvsensur:

Hva tilbød de meg / for å stanse min flom av ord? / Og hvordan? Ved ikke / å kalle noe ved dets rette navn.

Slik sluttar «den ukjente» – «D.A.G». – ein tekst, skriven i byrjinga av 1920-talet. Vi er innanfor murane rundt det majestetiske asylet i Sunnhordaland – så godt løynd at pasientar blir rodd ut dit. D.A.G. skriv om tilhøvet mor–dotter, om erfaringa av metafysikk, om institusjonen og det å bli institusjonalisert:

Kroppen som ble lagt i sengen / ble til sengen, den adlød, / slik gikk den i ett med underlaget»

D.A.G. si skildring av miljøet og behandlinga er nøktern og sparsam, men aldri positiv. Den liknar ikkje den som Olav H. Hauge skildrar seinare; ei av takksemd for «å få lov til å vere ’galen’». Hauge kjem til Valen nokre år etter at D.A.G. døyr.
Valen sjukehus blir no museum. Konservatorar hentar fram straummålarar og anna utstyr for elektrosjokk. Dei finn strikketøy, dukketøy og anna handarbeid etter pasientane. Romma blir møblerte med gamle stolar på hjul, med potte under. Slik innreier dei sjukehuset på nytt. Utanfor står konteinaren med alt som ikkje får plass. Bøker av Bull, Bjørnson – og så, i ein stabel med Alle Kvinners Blad: ei notatbok med slite omslag og særeiga handskrift. Poeten, forleggaren og attdiktaren Bramness ser boka – men tar henne ikkje med seg; ho er oppteken med eit senter for kystkultur og regional skjønnlitteratur. Men så dukkar boka opp att: overrekke Bramness av ein tidlegare pleiar frå Valen. «Om dette er noko du kan vere interessert i?» spør pleiaren. Bramness ser lys mellom halvferdige dikt, i opne rom og manglande ord – i det som kan vere sjølvpålagt sensur.

Stilla. I føreordet til boka Silences skriv den amerikanske forfattaren Tillie Olsen at teksten først var «ein munnleg tale gjort frå notat på The Radcliffe Institute […]. Utelatne liner er attskapte, og namn, fraser og fotnoter lagde til». På liknande vis har Bramness arbeidd med D.A.G. sine dikt: Med utgangspunkt i den skakke handskrifta, delvis spontant og delvis planlagt; delvis affektert, delvis kontrollert, og omhyggeleg jobba saman, har Bramness gjort D.A.G. til ein publisert forfattar. Norsk litteratur har fått ei ny stemme, ei med eit bileterikt språk som opnar for fleire meiningar. Over dikta sine fleire tydingar er også meta-nivået interessant: Er det diktaren sin sans for estetikk, eller ein frykt, som har opna tekstane?
Ny Tid trykte i april utdrag frå Dagbok frå Guantánamo. Teksten var ei framsyning i fysisk sensur: Guantánamo-fangens rapportar frå leiren var simpelt og banalt sladda. Meir sofistikert er måten sensur gjennom hundreår har forma språk sin struktur og si form: Då den burmesiske forfattaren Ma Thida vann Den norske Forfatterforeningens ytringsfridomspris i 2012, forklarte ho kvifor ho held fram med å bruke burmesisk. Språket er utvikla under år med undertrykking, og frykta for å seie ting rett ut har gjort det bileterikt og poetisk. Burmesisk er eit omstendeleg og avansert språk, eitt som går omvegar for å skape poenga. Thidas skjønnlitterære språk er morsmålet hennar;  det sakprosaiske engelsk: «Eg har alltid drive med sjølvsensur. Eg trur ikkje at det har vore så medvite, meir eit resultat av ein kultur i landet. Sjølvsensur er noko rotfesta i måten vi tenkjer på. Når eg skriv på engelsk, tenkjer eg også friare,» sa ho.

[Bramness] bidreg til ei friskmelding av tidvise forkrøpla oppfatningar av kva det vil seie å vere sjuk.

Ope. I Handke-debatten har Øyvind Berg argumentert for problematiske sider ved forfattarens skrift frå Serbia. Berg har vist korleis Handke diffuserte situasjonen med poesi. «Men nok om Handke-debatten,» tenkjer eg – sjølvsensurerande. Den debatten var nokre gongar usakleg og nesten aggressiv. Eg stoppa meg sjølv frå å ytre meg. «Kjenner du deg fri til å ytre deg?» Dette var hovudspørsmålet som Fritt Ord, via forskarane Tore Slaatta og Hanne M. Okstad, stilte norske kunstnarar i vår. Dei fann følgjande: Ein tredjedel hadde opplevd ei innskrenking i ytringsfridomen sin. Kunstnarane nemnde kommersialisering, copyright-problematikk, «at samfunnet har blitt så politisk korrekt», og omsyn og varsemd i høve til andre sine verdiar – til religion og så vidare. Ein av kunstnarane som svarte, var Ingvar Ambjørnsen. Han skreiv om temaet etterpå: «Ble jeg utsatt for trusler av noe slag? Ja. Ofte. Fra bok én, der ledelsen ved Lier sykehus følte seg dårlig behandlet fordi jeg brøt taushetsplikten. De truet med rettssak.»

Ghostwriting. Og med dét er vi attende på Valen, i 1926, som er det året D.A.G. signerer samlinga si. På eit kors på gravplassen ved sjukehuset finn Bramness initialane D.A.G. – og datoane 1897–1933. Kvifor var det viktig for pasienten å fortsette å vere anonym? Var det redsla for stigmatiseringa ved å vere på «galehus»? Var det ei oppleving av at sinnssjukdom hadde mindre aksept enn somatisk sjukdom? Bramness bidreg til ei normalisering av stigmatiserte tilstander. Først og frammast med nærlesinga som ho gjer – med vilja til å bli kjent på det mest intime av vis. Ho bidreg til ei friskmelding av tidvise forkrøpla oppfatningar av kva det vil seie å vere sjuk. Bramness går inn i ein lang tradisjon av litteraturformidlarar til «den omvendte litteraturhistorien». Jan Erik Vold har forsøkt å synleggjere dramatikken til Sverre Udnæs, og er mannen mange kan takke for at dei fann dikta til Gunvor Hofmo. «Vår» D.A.G får sin plass i ein tradisjon fordi Bramness prioriterte det. Det er ikkje gitt at det skulle bli slik. Når forfattarar vel førelegg for litterære verk, ser dei ofte til øvste hylle. Fleire gjer som Lars Petter Sveen, og skriv over bibelske forteljingar. Agnar Lirhus og Aasne Linnestå har skrive seg opp mot Inger Christensens Alfabet. Bramness vel seg ikkje berre eit mindre prestisjefylt prosjekt. Ho har gode refleksjonar omkring rolla si: «Å fremkalle dikta,» skildrar Bramness prosessen som i etterordet. Bileta er kalla fram. Utstillinga av dei er godt kuratert. Tekstane står klåre for denne lesaren, og stemma kling rein i hovudet. Bramness si evne til å høyre og sjå gjer meg medviten mitt eige blikk, min eigen høyrsel. Eg treng knapt førestillingsevne. Dikta er allereie sett av, og reflektert i, auga til Bramness. Dette bokessayet er eit forsøk på å reflektere dikta i fleire sine auge – å hindre «Den ukjente» frå å fortsette å vere ukjend. Stua inst i bokhandlarar og kassert frå biblioteka, er poesien ofte ukjend.

---
DEL