Spanande debut

Maria Navarro Skaranger gjer noko nytt med den norske oppvekstromanen når ho språkar på «kebabnorsk». Ho gjeng i spora til Dag Solstad – og finn noko nytt.

Ny Tid
Ny Tids arkiv av artikler, skrevet av diverse skribenter. (Se nederst i artikkelen, evt kontakt oss for skribent).

Klassikar. I romanen «Forsøk på å beskrive det ugjennomtrengelige» (1984) skildrar Dag Solstad sosialdemokraten, arkitekten og planleggingssjefen Arne Gunnar Larsens veg frå St. Hanshaugen og ut i drabantbyen Romsås, som han sjølv har vore med på å planlegge gjennom jobben i OBOS. Etter eit opphald i Mexico gjer Larsen seg denne refleksjonen:

«Etter at jeg kom tilbake fra Mexico har det stått klart for meg at det moderne norske livet er ugjennomtrengelig. Ja, jeg betrakter det livet som leves på Romsås som prinsipielt uforståelig. Jeg har ingen mulighet til å forstå det. (…) Jeg er knapt i stand til å beskrive det».

Meir enn tretti år seinare er den «ugjennomtrengelege» norske levemåten, som sjølvsagt er under heilt andre kår i 2015, skildra frå ein heilt annan vinkel av debutforfattaren Maria Navarro Skaranger (f. 1994) i «Alle utlendinger har lukka gardiner» (Oktober Forlag).

Her er Romsås sett frå innsida. Drabantbyen er ikkje blott eit bustadprosjekt eller eit uforståeleg og ugjennomtrengeleg blokkfellesskap i betongjungelens utkant, men snarare eit mikrokosmos og eit barndomsunivers, der det fleirkulturelle er like naturleg som metaforen «smeltedigel» synest å vere for den som skal skildre det fleirkulturelle.

Mykje merksemd. «Alle utlendinger har lukka gardiner» fekk mykje merksemd allereie før utgiving. Til dømes sikra eit dansk forlag seg rettane til boka før ho kom ut.

Dette er ikkje overraskande. Det er vel knapt ein løyndom at fleire forlag har venta lenge på «den store innvandrarromanen», og om Navarro Skarangers bok med sine 104 sider ikkje er fullt så stor, så er den i alle fall den første boka som er skrive på «kebabnorsk» – heile ti år etter at «Kebabnorsk ordbok» kom ut.

Dessutan handlar romanen om ein kvardag som nok er framand for det mest litterære sjiktet av den norske folkesetnaden. Kanskje ber denne boka bod om at ein endå større, endå meir autentisk innvandrarroman ein dag vil komme? Mykje av den jublande mottakinga av boka ber vitne om at dette ynsket står sterkt blant journalistar og kritikarar.

Det er ungdomsskulejenta Mariana, med chilensk far og ein storebror i fengsel, som fortel frå kvardagen sin i «Alle utlendinger har lukka gardiner». Denne kvardagen består også av ei norsk mor, ein liten, engsteleg bror og ei skuleklasse der dei fleste reknar seg som både norske og utlendingar.

Det er berre fire «poteter», uttrykket Mariana nyttar om såkalla «etnisk norske», i klassa. Gjennom den korte romanen får vi følgje henne gjennom forelskinga i Muhammed, som alle kallar Mu2 fordi han er ein av fleire med same namn i klassa (for den som måtte vere interessert: Mu2 er ein referanse til ein Pokemon-figur, og guten bak namnet er ein kamerat av fotballspelaren, Blackburn-proffen og romsåsguten Joshua King, både i romanen og i røynda).

Vi får óg høyre om dei mange religiøse og kulturelle tilhøyrslane blant Romsås-folket, og ikkje minst om konfliktane og alliansane i ungdomsmiljøet.

Synsvinkelen ligg heilt nær på Mariana. Den ligg så nær at språket er så godt som fullstendig farga av uttrykksmåten hennar. Dette grammatikalske, syntaktiske og vokabulære opprøret (sett frå litteraturen sin ståstad) slår mot lesaren frå første side av, og det blir det samlande stilgrepet i romanen. Det er sjarmerande og gir romanen sitt heilt tydelege særpreg. Språket har definitivt ein underleggjerande funksjon andsynes dei ganske kvardagslege hendingane som blir skildra. Språket er no og då også eksplisitt tematisert, rett nok som oftast i forbifarta:

«Men pappa hadde så stress og glemte Matias, hvorfor du har legget sminskene dine midt på gangen, og jeg bare: det heter smykker og ikke sminsker, og pappa bare: hva mener du, og jeg bare: lær deg norsk før kommer du til Norge, så pappa klikka mentalt og derfor jeg nå sitter i rommet mitt».

Kløktig struktur. Sjølv om det først og fremst er «kebabnorsken» som gjer romanen unik, kan ein samstundes hevde at det er ein veikskap ved romanen at dette stilgrepet får dominere så sterkt at det knapt gir rom for andre stilgrep. Slik sett opplever eg romanen som ein «one trick pony», og eg er takksam for at den ikkje er veldig mykje lenger enn 100 sider.

Når det er sagt, må det også seiast at Navarro Skaranger har gjort eit kløktig grep for å strukturere romanen sin. Romanen er delt inn i korte prosastykke som kan minne om dagboksnotat, og dei har eigne titlar. Det gir eit episodisk preg som kler romanen godt, og det gir Navarro Skaranger høve til å skildre det enorme mangfaldet som eit tilsynelatande vanleg og anonymt ungdomsliv inneheld. Titlane legg også ein lett humor over prosastykka, til dømes i «Alle jentene griner for at gutta i tiende skal legge merke til de» og «Hong Kong melkekartong».

Det er ikkje mykje eksplisitt humor her, men språket og samanhengen med titlane gjer likevel at eg ofte flirar når eg les: «Jeg lover deg, wollah, koran kvinnelæpsern læpsa meg på kinnet, og jeg prøvde forsvarstale, og sa han skulle sette seg inn i mine sko, men nei da, feite jævelen bare læpsa meg og gikk» står det i avslutninga av stykket «Rullemin er morraknuller, søstra hans også!!!».

Drypp. Universet som Navarro Skaranger skriv fram er ofte naivt, men alvoret er sjeldan langt unna. Karakteristisk for romanen, og ganske verknadsfullt, er måten alle tema er blanda saman på, til dømes når klasseturen til Polen og Auschwitz blir diskutert i same andedrag som forelskinga i Mu2, nasjonalitet, nasjonalisme og rasisme, islam og alkohol. Gjennom heile romanen kvervlar Navarro Skaranger opp eit mylder av tema, men får sjølvsagt ikkje plass til å handsame dei grundig. Dette verkar først som ein veikskap ved romanen – eg vil høyre meir, mykje meir om dei problematiske og alvorlege temaa ho tek opp, men etterkvart godtek eg rammene for romanen, og ikkje minst at ungdomstida (og for så vidt resten av livet) nettopp er eit enormt mylder av tankar og tema som vi ikkje får tid til å handsame grundig nok. Smørje-estetikken er absolutt på sin plass her.

Difor er det først og fremst imponerande at Navarro Skaranger likevel klarar å gi små, klåre drypp av både filosofisk, eksistensiell og politisk karakter i dette mylderet av tema. Nokre av episodane i romanen skil seg ut som spesielt relevante, til dømes når klassa er på utflukt til valkampbodene på Karl Johan:

«Det også var lættis episode på skolen i dag fordi vi har om norske partiene, og ingen visste det finnes så jævla mange mongo partier. (…) Ibra gikk bort til et hvitingparti på Karl Johan og spørret noen spørsmål og de bare: alle utlendinger må ut, alle utlendinger er terrorister i Afghanistan, og først Ibra prøvde å si tilbake, men til slutt han bæda helt og nesten spytta på skoa til schtøgge poteten».

Det er på ingen måte dei store, politiske analysene vi får i romanen, men det er små og verknadsfulle nærbilete av politikken i kvardagen og kvardagen i politikken.

Prosaiske refleksjonar. Innimellom merkar ein at Navarro Skaranger har prøvd å ta kontrollen og gjere bruk av litterære grep, som når ho legg samanlikningar i munnen på Mariana: «Påskeferien gikk som skli på glatteste isen». Desse delane bryt ofte noko av illusjonen som romanen lokkar meg inn i, og eg opplever dei som litt påtatte og kronglete.

Paradoksalt nok fungerer «Alle utlendinger har lukka gardiner» best når Navarro Skaranger slepp språket laus i prosaiske og attkjennelege refleksjonar: «Når man er i kirken hjernen alltid driver og tenker på andre ting enn skal man tenke på, ofte den ikke tenker på Gud og Jesus, det kun har skjedd én gang at jeg har skjønt hva presten har snakka om, og tenket på Gud og Jesus, men som regel kirken er for meg et sted hjernen er fri og kan den gjøre whatever it want».

Debuten til Maria Navarro Skaranger er artig, snedig og sjarmerande, men det ganske snevre litterære spelerommet i romanen gjer at eg har vanskar med å kalle den lovande. Men kanskje er det berre vanskeleg å sjå føre seg vegen vidare i det nye landskapet ho har skrive fram. For når Navarro Skaranger har overraska ein gong, så vil det ikkje overraske meg om ho kan gjere det igjen.



MELDT BOK

MARIA NAVARRO SKARANGER

Alle utlendinger har lukka gardiner

Roman, 104 sider

Oktober Forlag, 2015

MELDT AV AV EIVIND MYKLEBUST

På trykk i Ny Tid 13. februar 2015



---
DEL