Sentrum av verda ligg i Sunnfjord

Kunstnarmobilitet ser ut til å vere ein bra ting både for den som reiser, og staden han reiser til.

Mette Karlsvik
Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid. (Bilde: © Tove Breistein)

Selja står saftig og sevjemjuk. Greinene er tunge og vassfylte, og heng over fylkesveg 57. Asfalten er lys og sliten. Førde–Fjaler blir mykje reist. Det er ei fargereise. Dalsidene er som målte av ein pointilist, ein som berre har grønfarger på paletten. Her er tusen utgåver av grønt. Mangfaldet av plantesortar er som det demografiske: Bak oss ligg Førde med 60 nasjonalitetar representert i folket. Fjaler har adskillig fleire. Å køyre til Dale, Sunnfjord, er å køyre til eit verdssentrum. Vegen dit er smal. Han har busslommar. Men hit går ikkje bussar. Det er Arild som køyrer. Han stoppar i ei busslomme. Ein bil i motgåande køyrefelt. Vi ventar til han passerer. Ein stor stein ved grøftekanten. Steinen har kilometertal hogd inn. Nokon har reist her før. For lenge sidan. Her har folk reist fordi dei måtte. Andre har gått for å gå, og sjå. Ås står framfor ås. Her er han lysande, nesten gul. Der er han farga som gran. Grøn, grønblå, turkis, blå, nesten grå, kvit. Bjørkene er skottlandssmå. Autovernet gamle steinar. Arild vinkar til han som køyrer forbi. Så vennleg, så tålmodig. Det er som å komme til eit anna land. Det er som om vi skal runde svingen og komme til kroa, til pubben med ale og fish and chips. Eller eit brusteinbelagt fortau med utebord med rutete dukar. Karaflar med husets raude vin. Men nei, ikkje eit menneske på tuna på småbruka. Ikkje ein ramp sitjande på mjølkerampane. Det kultiverte ved dette naturlandskapet er det dyrka i marka, gjerda kring kvega.

Eg reiser for å sjå. «Eg» kan vere Paolo på veg frå Toscana via Oslo og Bringeland. Eg kan vere på veg til eit kunstnaropphald på Nordisk Kunstnarsenter Dalsåsen. Eg kan setje det nyklassisistiske kunstprosjektet mitt på båten på Dalsfjorden, og endre retning som kunstnar. Eg kan vere Paolo som fordjupar seg i skogen i Dalsåsen, og tematiserer og praktiserer naturmytologisering. Eg kan vere Andreas Wilder på veg frå Tokyo via Bringeland, også eg på veg til eit residens-opphald på Dalsåsen. Ein japanar som utveklar ein zensk skulpturperformancepraktis. Eg kan vere Mette Karlsvik, også eg på veg til ein kunstnarresidens. Arild, som jobbar for Fjaler kommune, kunne vore Skuli-Björn. Han kunne vore administratoren for Gunnar Gunnarssons Institutt Skriduklaustur i Fljotsdalen. Eg var der, og har vore på residensopphald på Korpulfstadir, Mosfellsbær, Obrestad Fyr i Rogaland, i Tabor, Tsjekkia. Eg har tatt tog og flydd. Har tatt dei lokale bussane til dei stoppar. Eg har blitt henta av administratorar, har drosja, haika eller gått. Å vere kunstnarresident er ein studie i reiselogistikk. Det er også ein studie i lokalsamfunnet som ein «låner» for ein månad eller tre. Det er ei øving i å finne fram, i å bli kjent med nye kulturar og måtar. Det trener opp tålemotet og toleransa. Og på toppen av alt utveklar ein seg kunstnarisk. Kanskje gjer ein det i lag med andre kunstnarar. Vi utvekslar idear og tankar, erfaringar og kunnskap.

Sjå til Dale, for eit døme på god integrering!

 

Danningsreisa er eldre enn Odysseen. «Den klassiske danningsreisa kan vere det historiske bakteppet for dei moderne kunstnarkoloniane,» seier Arild. Han driv Nordisk Kunstnarsenter Dalsåsen. Han trur på residensmodellen. Men han veit ikkje om det er ein særleg type kunstnar som passar til å vere på residency. Kunstnarkoloniane var jo noko anna. Dei kunne vere vennegjengar. Eller venner som trakk til seg venners venner. Dei var frivillige, uformelle; utan krav, og meir og mindre produktive kunstnarfellesskap. Til felles har moderne residensar og dei klassiske koloniane at dei gjerne er i naturskjønne omgjevnadar, at dei tilbyr stor plass til tankar, arbeid og rørsle, og er rurale. Frå Paris, kom kunstnarane til Barbisson. Frå London til St. Ives, frå Oslo og København til Skagen, og frå Berlin, München og Dresden til Fleskum. Rousseau og Mielle er av dei meir kjente kolonikunstnarane. Men elles har ikkje underteiknande så mange store kunstnarnamn å vise til. For kolonien var ikkje for alle. Kanskje trakk kolonien helst til seg dei særleg sosiale kunstnarane. Ikkje nødvendigvis dei mest produktive, dedikerte, geniale. Eller kanskje var dei geniale på den mest geniale måten: Kolonien grensa mot tilbaketrekking og oppbygging. Ein møttest til måltider og samtale. Mange var under utdanning og var unge. Dei studerte i byane og kom til kolonien for «ferie». Dei hadde ikkje der sine verkstader og pågåande arbeidar. Men så kom teknologien. Målingstuben blei funnen opp. Dét endra også kunstnarens mobilitet.

Vi kjem til Dale, og stoppar på samyrkjelaget. Eg kjøper islandsk lakrissjokolade, thailandsk fruktjus, engelsk smørkjeks, og stiller meg i kø. Køen er like internasjonal som vareutvalet. Samyrkjelaget i Dale kan vere dei av filialane i Noreg med best utval. Her er ingrediensar for å lage mat frå mange land. Det sørgjer butikksjefen for. For om nokon manglar det dei treng, seier dei gjerne ifrå. Butikksjefen utvidar stadig utvalet. Og skulle han likevel mangle noko, finst det nok på den lokale skulen. Red Cross Nordic United World College har 200 studentar frå 75 land. Mange av dei har bagasjen full av mat heimefrå etter feriar. Alle er ikkje like imponerte over kantina, og over norsk mat. Merkeleg? Jau, i den globale tidsalderen har vi blitt flinke til å lage mat. Oppskrifter frå heile verda har aldri vore så lette å få tak i. Og Førde og Fjaler er ikkje aleine om å vere internasjonale. Dei fleste små stadar i Noreg er internasjonale. Men likevel er det noko særskilt over Fjaler. Herfrå reiste Ingolfur Arnarsson. Han sigla til Island, fann ei vik som det rauk frå, og grunna Reykjavik. Hit sigla Thor Heyerdal i 1995:

Gud held fest i Fjaler denne dagen, primo september. Sola skin. Ein indian summer. Thor Heyerdal siglar opp Sognefjorden, forbi Dale, og inn Flekkefjorden. Samstundes kjem Dronning Noor med helikopter frå Jordan. Dronning Sonja, Thor og Noor møtest i Flekke, Fjaler. Ein nybygd skule. Arkitekturen hermar fiskebrygger frå Sognefjorden. Mellom internatbygga går små asfaltvegar. Nyplanta frukttre blomstrar. Kinesisk kirsebær, sognefjordseple. Mellom dei ruslar tenåringar i fargerike folkedrakter. Robyn i vidt, mørkt skjørt, kvit linskjorte, og band i sterke fargar over håret og i midja. Vietnamesiske Hoa i stram, kort silkekjole. Juri i vide bukser, kvit skjorte med vide ermer, og turnsko. Dei går til brygga, til bryggehuset, og hentar der kvar sin kvite stokk. Store flagg, i 75 utgåver. Dei stiller seg i rekkje frå brygga opp mot Hauglandsenteret. Står rake. Høyrer lyden av båt mot fjord. Heyerdahls skip kjem forbi Innøya. Berre minutt seinare legg båten til kai. Dronningane kjem gåande også då. Frå Dronningshuset på Haugen, til kaia. Koret, berre eit par–tre veker gamalt, syng den norske nasjonalsongen, og så den jordanske. Thor Heyerdal tappar fingeren på ein mikrofon, og held ein uforglemmeleg tale. Ein om fred og forsoning gjennom forståing og utveksling. Om unge menneske som bur, studerer, søv og spis ilag, som gjer sport og kreative aktivitetar ilag, og som tolerer kvarandre på kross av kulturar, landegrenser, religionar.
Og samstundes blir residenssenteret bygd på Dalsåsen. Det blir bygd særskilt for residency. Det blir det første kunstnarsenteret bygd for funksjonen sin. Bygginga blir stødd av Nordisk Ministerråd og Kulturdepartementet, og av private sponsorar. Dei første kunstnarane blir inviterte særskilt, og kjem frå Island, Litauen, England og andre land. Kunstarane får atelier som vinn arkitektkonkurransar. Dei får bustad eit steinkast frå atelieret. Kvar morgon går kunstnarane til jobb. Dei går inn i rom med stor takhøgd. Dei rettar ryggen. Dei tar lunsjpause i lag. Dei utveklar seg som kunstnarar. Og dei endrar Dale. Dei har utstillingar og opne atelier. Dei blir intervjua frå scener. Dei masar på den lokale kjøpmannen om å ta inn fleire varar. Dei blir venner med Ingeborg, Torkil, Miriam, Arild og andre fastbuande i bygda. Dei utvidar referansegrunnlaga til fastbuande i bygda. Nokre av dei festar seg. Dei byggjer sjølv hus, og blir verande. Ho frå Tyskland, til dømes. Ho byggjer hus og leiger eit verkstad i sentrum. Der startar ho ei lita bedrift for seg og ein annan tilsett. Der har ho ein av to digitale vevar i Noreg. Det som byrja som kunstnarmobilitet blir arbeidsinnvandring. Og entreprenørskap, ikkje minst.

Ibsen hadde neppe skrive som han gjorde utan reisene. Sigrid Undset skreiv neppe Jenny, eller Amalie Skram Agnete. Sjølv Jakob Sande, som var vel kjent og akta heime i Dale, måtte vekk for å skrive dei største verka sine. Guten og grenda kom til på Ullern i Oslo. Kunstnarmobilitet ser ut til å vere ein bra ting både for den som reiser, og staden han reiser til. Vi ser ut til å vere samde om det. Og ifølgje svenske forskarar er vi visst ganske samde om den andre typen mobilitet også. Fleire nordmenn ser ut til å meine at innvandring er bra for Noreg. Berre 12 prosent seier til forskarane at dei er imot innvandring. 53 prosent meiner at det er bra. Sjå til Dale, for eit døme på god integrering! Eller reis dit. Sidan Den Norske Turistforening blei skipa på 1880-talet, har det vore typisk norsk å reise for å sjå. Å gå for å gå. Heldigvis. Ein gong kan miljøet bli uuthaldeleg sjølv her oppe på berget, og vi sjølv drivne på flukt. Eg håpar at dei vi kjem til, vil ta oss imot med varme, husrom, mat og vennlegheit. Akkurat som Reidun gjer no. Arilds kone ventar på oss i lærarbustaden sin ved United World College. Ho har nettopp sagt hadetbra til årets kull, og byr på restar etter det siste måltidet dei hadde i lag. Grønsaker bakt inn i jamaikansk deig før fritering. Og kva vil eg ha å drikke? Denne tibetanske teen? spør Reidun, og sett fram ein boks tørka mose. Er det verkeleg te? Blad frå planten Thea sinensis? Nei då, seier Reidun: Det er avtrekk. Eg snakkar berre som ein nordmann.

---
DEL