Monolog for ein brokete familie

Pier Paolo Pasolini: Askens poet. Gjendiktet av Camilla Chams. Flamme Forlag

Den store filmskaparen Pier Paolo Pasolini er av mange rekna som ein endå større poet. No er dikta hans omsette til norsk.

Mette Karlsvik

Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid.
(Bilde: © Tove Breistein)

Askens poet Gjendiktet av Camilla Chams

Pier Paolo Pasolini

Flamme Forlag

I 1966 førebur Pier Paolo Pasolini eit intervju med ein filmkritikar. Han skriv til kritikaren, men samtala blir aldri noko av. Pasolini legg teksten til sides. Han går sjølv bort i 1975. Vennen og forfattaren Enzo Siciliano finn teksten, arbeider med han og publiserer han som eit langdikt.

Diktet krinsar om politikk, kunstnarskap, kjærleiken, døden – og fjella. Det opnar med etableringa av eget – «Jeg er en» – før det introduserer dei rundt: faren, bror Guido og mora. Familiemedlemmene blir presenterte éin for éin, før broren blir drepen, faren fengsla og mora driven på flukt med Pier Paolo. Pasolini skildrar eit liv så sterkt at det gir han magesår. Han held likevel fram med å skape, elske, erfare, samarbeide. Sjølv med dei fråverande er Pasolini i samtale: med faren, broren, filmkritikaren som aldri dukka opp.

Alt rundt. Eg møter Askens poet utan kontekst og forventar eit autonomt verk. Det er ramma inn av permar, kolofonsider, omslag i perforert grått, som oske, som rasterfilter frå før mi levetid. Eg møter boka som ein ukjend; eg har ikkje sett så mykje som ein film italienaren har laga.

Første møtet med Pasolini er ein underhaldande fest, fylt med sterke personlegdomar. Men eg opplever meg som ein framand på denne festen, som om alle dei andre kjenner kvarandre, berre ikkje eg. Det «dere» eller «du» som Pasolini skriv til, er eg ikkje ein del av: «Kanskje dere så filmen min på filmfestivalen i New York for noen år siden?» / «[…] som du, kjære filmkritiker, vet så inderlig godt». Så eg distanserer meg. Eller blir halde på avstand. Men så blir eg brått dratt inn, i intime løyndomar. Forfattaren er liksom først kald, så heit. Det kjennest som eit spel, eit skodespel; som noko som er nært og intimt, men likevel talt frå ein avstand, som frå ei scene eller ein skjerm. Men så er jo dette ein tekst som var meint å lesast høgt for ei særleg offentlegheit. Dette må eg til etterordet for å forstå. Og då skjønar eg òg meir av opplevinga mi av diktet.

Rasjonale og intuisjon. Gjendiktar Camilla Chams opnar etterordet sitt med eit sitat frå Kjærlighetstapene av Steinar Opstad: I aske skal diktene skrives, står det i eit dikt, frå eit landskap av sletter med ville dyr og beitande krøtter. Ved sidan av dei direkte koplingane mellom Opstads dikt og landskapet frå Pasolinis barndom, finn eg koplingar mellom Opstads og Pasolinis poesisyn. Til radioprogrammet Diktafon nemner Opstad noko av det som for han utgjer eit dikt, som eg forstår som at diktet må ha ein kontrær kvalitet. Om så berre i språket; ha ein motsetnad i seg, ha motstridande krefter. Chams skriv i etterordet til Askens poet: «Ved å blande poesi med prosa forsøker Pasolini med dette langdiktet å skape et nytt og revolusjonært språk. Det gjør at det til enhver tid er to motstridende krefter som drar diktet i hver sin retning.» I essayet «Tvetydigheten» skriv Pasolini likevel at motsetnadane i det tvitydige poetiske verket gjer det umogleg at det blir ein eining. «Eininga,» skriv Pasolini, «er irrasjonell, dekadent og borgarlig.» Det tvitydige er, hos Pasolini, det rasjonelle.

Det intuitive sin arena er ein annan av Steinar Opstads skildringar av poesien. I Askens poet skildrar Pasolini poesi (mellom anna) slik: Handlingens språk, livet slik det utfolder seg, / er så uendelig mer fascinerende!

Forfattaren er først kald, så heit. Det kjennest som eit spel, eit skodespel; som noko som er nært og intimt, men likevel talt frå ein avstand.

Handling i språk. Jon Fosse sat ein gong og las Edda og kom til at teksten, som vanlegvis vert kalla dikt, er dramatikk. «Det er mest av alt ein samtale mellom gudar,» fann Fosse ut, og skreiv teksten om. For Fosse er ein skrivar. Men essensen i dramautgåva er den same – fabelen er lik seg sjølv.

Fosse var ein av dei som forsøkte å lære meg å skrive dramatikk. Tommelfingerregelen er at dramatikarens språk må handle. I dialogar lot det seg sånn passe gjennomføre. Tinga folk seier til kvarandre må berre endre dynamikken litt; litt og litt for kvar replikk. Ikkje enkelt, men forståeleg. Men så er det denne sjangeren monolog. Monologen sinhandling skal òg vere i språket. Dramatikken kan vere i motsetnadar i personen. I paradoks og indre spenningar. Ikkje heilt ulikt Opstad sin kommentar om kva som gjer dikt gode. Og med dét er ein tilbake til Fosse, som pleier å sitere Federico García Lorca, som sa noko slikt som at teater er «poetry performed standing». Og vi er tilbake til Pasolini, mest kjend som filmskapar. Men blant mange rekna som ein endå betre poet. Askens poet minner lesaren om at Pasolini også skreiv manus for skodespelarar: ikkje fordi han nemner manus og filmar, men grunna si form.

Motsetnader. Askens poet er ein tekst som, nesten utan dramaturgisk handsaming, vil fungere framført av ein skodespelar. Han vil både gi meining og skape spenning også utan regi. Pasolini ønskte å revolusjonere lyrikken, å blande poesi og prosa, noko han meinte Allen Ginsberg meistra. Chams hevdar at Pasolini klarer dette i Askens poet. Mi eiga meininga er at han, i tillegg til å skape symbiosen av poesi og prosa, utviklar ein type monolog. For mot slutten av dette vekselspel av oppramsing og dveling, poetiske nedslag og meir refererande tekst, går det monologiske over i ein samtale – eit kammerspel der realistiske og mytiske karakterar samhandlar: Elektra, søstrer og fedrar, og skodespel som utviklar seg i heller incestuøse retningar. Handlinga i avslutninga er ikkje ny. Ikkje berre er den kjend frå mytologien, men òg frå byrjinga av Askens poet. Har det ikkje heile tida handla om ein kamp om kjærleiken til mora, til søstera, om lengta etter ein dugande far? Slik blir Askens poet både bekreftande og konserverande, og i enda større grad ein tekst av indre motsetnadar og kontrastar: Elektras regresjon, / datteren som elsket sin far Kongen, og nå selv er fascist / slik man blir fascist i dyp fortvilelse over feilaktig opphav.

---
DEL