Matparadokset

Før klimatoppmøtet i Paris finst det ingen global strategi for korleis verdas matproduksjon skal bli berekraftig. Maten vår er klimaoffer, utslippsversting og ei hovudpine for klimadiplomatane.

Tørke i Manaus
Ny Tid
Ny Tids arkiv av artikler, skrevet av diverse skribenter. (Se nederst i artikkelen, evt kontakt oss for skribent).

Ekstremvêr, flaum og tørke kan ifølgje FNs klimapanel bli ein langt større del av kvardagen vår i åra framover, og dei som produserer maten vår er blant dei fyrste som kan kjenne det på kroppen. Det gjer oppgåva med å skaffe nok mat i framtida til ei enno større oppgåve. Ifølgje FAO, FNs mat- og landbruksorganisasjon, må verda auke matproduksjonen med over 50 prosent for å kunne skaffe nok mat til over 9 milliardar menneske i 2050. Dette må skje samstundes som utsleppa frå landbruket må ned. I dag står kjøtt- og mjølkeproduksjon for 15 prosent av dei globale klimagassutsleppa. Når ein legg til anna landbruk, utslepp frå sprøytemiddel, avskoging, fiskeressursar og transport, blir matbordet sitt klimaavtrykk enno større.

Mot slutten av november kjem statsleiarar, ministarar, byråkratar, forskarar, aktivistar og næringsliv til å samlast på FNs klimatoppmøte i Paris. Av utkastet som ligg til grunn for forhandlingane, ferdigstilt under eit førebuande møte i Bonn i oktober, er det ein ting som kjem klart fram: Landbruket og mattryggleik kjem ikkje til å ha ein sentral plass i ein ny, global klimaavtale. Kvifor har maten vår blitt, med orda til den framståande klimaforskaren Bruce Campbell, «underdogen i kampen mot klimaendringane»?

På papiret. Matproduksjon og landbruk har vore sentralt, og ofte det store konflikttemaet, både i WTO-forhandlingane og i den globale debatten rundt FNs utviklingsmål. Mat har ein viktig plass på papiret, både i Klimakonvensjonen, som ligg til grunn for forhandlingane, og i det nye berekraftsmåla som verda skal nå innan 2030. Likevel er det få teikn til det José Graziano, leiar for FAO, fleire gongar har etterlyst: «eit paradigmeskifte for eit berekraftig landbruk».
Eitt av dei store stridsspørsmåla, som delvis har sabotert prosessen, har vore dei store subsidieordningane i USA og EU, som utviklinglanda har meint at hindrar ei styrking av mellom anna den afrikanske landbrukssektoren.
Fleire premissleverandørar for den internasjonale klimadebatten, deriblant Union of Concerned Scientists, peikar på at dei forpliktingane som verdas land har sendt inn i forkant av Paris-toppmøtet, på langt nær vil vere nok til å nå togradersmålet. Forskingsdirektøren deira, Doug Boucher, gjekk nyleg ut og peikte på at forpliktingane til dei rikaste landa, deriblant Noreg, ikkje inkluderer klimatilpassing i landbruket. «Det ligg ein reell ironi i dei fyrste klimaforpliktingane som dei ulike landa har levert. Utviklingslanda seier kva dei vil gjere (i land- og landbrukssektoren), men så langt har USA og dei andre industrilanda ikkje gjort det same,» skriv Boucher i eit innlegg på nettstaden til Union of Concerned Scientists.

«Landbruket og mattryggleik kjem ikkje til å ha ein sentral plass i ein ny, global klimaavtale.»

Ingen strategi. Uroa blir delt av det internasjonale matforskingsnettverket CGIAR, og av mange sivilsamfunnsaktørar, både i Noreg og internasjonalt. Ein av dei er den norske organisasjonen Utviklingsfondet, som arbeider med retten til mat og ein berekraftig matproduksjon. I oktober lanserte dei rapporten Bærekraftig landbruk i et endret klima, om landbruket i sørlege land og møtet med klimaendringane. «Interesseorganisasjonar driv lobbyverksemd, og mange andre driv strategiarbeid for ein berekraftig matproduksjon. Men det manglar ein overordna strategi for korleis ein skal få dette til,» seier Kari Helene Partapuoli, leiar for Utviklingsfondet til Ny Tid. Organisasjonen ho leiar, har størstedelen av prosjekta sine i Afrika, kor FAO reknar med at matproduksjonen må auke med opp mot 70 prosent fram mot 2050. Hennar håp er at desse perspektiva blir løfta fram i Paris og under framtidige toppmøter. «Vårt syn er at mat og matproduksjon bør vere i sentrum av klimaforhandlingane,» seier Partapuoli.
Behov for ein større matproduksjon er sjølvsagt, men langt frå å vere ein realitet. Det gjer òg Tore Furevik, klimaforskar og leiar for Bjerknessenteret for klimaforsking, uroleg. Overfor Ny Tid omtalar han utfordringa i matproduksjonen som «formidabel». «Om ein tar utgangspunkt i det landbruket me har i dag, er det mykje som tyder på at matproduksjon vil gå ned, blant anna på grunn av vatnmangel og høgare sommartemperaturar,» seier Furevik.

Kuttkonsekvensar. Faresignala frå forskarar og sivilsamfunnet kjem i ei tid der utviklingsmidlar til matprodusentar er på veg ned, både i Noreg og på verdsbasis. Ifølgje OECD har utviklingshjelp til landbruket blitt redusert frå nær 25 prosent av all utviklingshjelp frå toppnivået på slutten av 70-talet, til overkant av 6 prosent av verdas totale bistandsbudsjett i 2014. Kari Helene Partapuoli meiner det er ein uheldig tendens. «No ser me at ein i sårbare område kan få avlingsnedgang samstundes som befolkningsveksten held fram. Da må det å skaffe mat på ein berekraftig måte vere jobb nummer éin.»

I 2012 kom den raudgrøne regjeringa med ein strategi for sitt arbeid med mattryggleik, Matsikkerhet i et klimaperspektiv. Denne utgår i år, og det er ikkje planar for å erstatte eller vidareføre han. Det skapte heller ikkje applaus blant bistandsorganisasjonane då statsminister Erna Solberg og finansminister Siv Jensen 30. oktober presenterte justeringane i statsbudsjettet for neste år. Mottaket av langt fleire flyktningar enn forventa gjekk hardt utover den langsiktige bistanden. Om kutta står seg gjennom forhandlingane med Venstre og KrF, vil den norske landbruksinnsatsen internasjonalt vere rekordlåg. Det skuffar stort i Utviklingsfondet. «Noreg har vore viktige, og tidvis òg i front, innan berekraftige produksjonsmetodar og kunnskap om dette for småbrukarar i fattige land. Som ein seriøs bistandsaktør har me blitt lytta til, og det er ein samanheng mellom korleis dette blir prioritert i utviklingshjelpa, og kor høgt det står på agendaen i landa det gjeld,» seier Kari Helene Partapuoli.

«Kjøttkonsumet aukar med inntektsnivå, noko som har skapt grobotn for ein stadig ekspanderande kjøttindustri».

«Høgt prioritert». Lars Andreas Lunde, Statssekretær i Klima- og miljødepartementet (H), viser til at regjeringa framleis vil prioritere mattryggleik i Sør, sjølv om mattryggingsstrategien utgår. «Dette er høgt prioritert både for regjeringa og globalt, blant anna som del av dei nye utviklingsmåla. Me har blant anna eit større samarbeid med Den afrikanske union der dette inngår, og dette er òg ein del av arbeidet som skal realiserast gjennom Den globale miljøfasiliteten (Green Environmental Facility – GEF),» seier Lunde til Ny Tid.
På spørsmål frå Ny Tid om større kutt til den langsiktige bistand, viser Lunde til at flyktningkrisa har skapt ein ekstraordinær situasjon. «Det samla bistandsbudsjettet er rekordhøgt, men det har blitt gjort forholdsmessige omprioriteringar i eit større tal postar.»
Fleire miljøorganisasjonar har påpeikt at kutt i den langsiktige bistanden til mellom anna klima-, mat- og regnskogstiltak kan skape fleire klimaflyktningar.
«No er dette eit eingongskutt, og Noreg ligg framleis svært høgt på bistand til desse områda. Me har mellom anna vedtatt å gje 3 milliardar årleg over dei neste åra til regnskog. At me i 2016 vil måtte redusere dette med om lag 380 millionar kroner, til i overkant av 2,6 milliardar, inneber at løyvinga framleis vil ligge på eit høgt nivå. Prosjekta som me støttar vil kunne fortsette, men enkelte nye prosjekt kan bli utsett,» seier Lunde.

Moteord og kjøt-tabu. Eit tiltak som derimot er på full fart på den internasjonale agendaen, er det såkalla «klimasmarte landbruket». I samband med klimakonferansen i New York i september i fjor, blei Den globale alliansen for klimasmart landbruk (GACSA) oppretta, i eit forsøk på å sette mat og landbruk på dagsorden. Initiativet har fått mykje merksemd, men òg blitt kraftig kritisert for å spele ned dei sosiale aspekta ved matproduksjonen, og for å ikkje fremme haldningsendringar og reform i vestlege land. Ei kjend sanning i matforskinga er at kjøttkonsumet aukar med inntektsnivå, noko som har skapt grobotn for ein stadig ekspanderande kjøttindustri. Verdas helseorganisation (WHO) sine framskrivingar på feltet viser at det globale konsumet av kjøtt kan auke med 25 prosent berre dei neste 15 åra.
Tore Furevik er blant mange som held fram at sjølv om tilpassingstiltak kan gjere ein forskjell, er det grenser for kor mykje ein kan gjere utan større omleggingar: «Globalt sett er det ingen tvil om at ei auke i etterspurnad av kjøtt, spesielt storfekjøtt, ikkje vil vere berekraftig. Dette krev store mengder vatn- og arealressursar, som i viktige område er svært utsette for klimaendringane. Og fører i tillegg til store mengder klimagassutslepp,» seier Furevik.

Se også foredraget «The Great Challenge» (om matproduksjon, jordbruk og klimaendringer) av Michael Pollan, forfatter og professor ved UC Berkeley Graduate School for Journalism, på YouTube.


peder@nytid.no.

---
DEL