Kunstgjødslet kunst

Kva veks fram or oska av Noregs største industrieventyr, spør kunstnarar som stiller ut i Grenland i mai.

Mette Karlsvik
Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid. (Bilde: © Tove Breistein)

Velkommen til Industriparken, seier Tone Brekke. Ho er informasjonssjef på det 1,3 kvadratkilometer store, inngjerda og strengt vakta området av fabrikkar for salpetersyre, gjødsel og ubåtar. Sju nordiske forfattarar interesserte i miljø- og klimaspørsmål set seg i maxitaxien med Brekke og blir køyrt på safari i asfaltjungelen. Dei som har ordna med innpass til området, står bak Greenlightdistrict-festivalen som går av stabelen i mai, der Grenland i spennet mellom post- og nyindustrialiserte æraer blir tematisert. No har dei invitert oss til ei helg i regionen for å skrive.

Brekke gir oss hjelmar merkte med «Besøkende» på framsida og beskjed om at det ikkje er lov til å fotografere under safarien. Kvifor? Potensiell industrispionasje, forklarar ho. Herøya Industripark sine kundar er selskap som Yara, Hydro Aluminium Teknologisenter, Norsk Jernbanedrift – og nesten 80 andre. Verksemdene held til i eigne hus eller deler av hus i gatene som går på kross og tvers mellom hallar og bygg, store tankar, basseng og piper som det kjem damp og røyk frå. Brekke gir så eit heller fordelaktig framlegg om parken sin suksesshistorie som fasilitator og åstad for industri. Industriar har komme og gått, men stort sett har det dampa og roke frå piper i parken i eitt sidan 1905. Her får verksemder frå heile verda billeg kraft og 9000 liter nedkjølingsvatn i sekundet pumpa inn frå eit vatn nord for Skien. Ein kan seie at Noreg byr seg fram; sel elektrisitet og stundom rein natur mot at industri investerer her. Dei som blir lokka hit, betaler med arbeidsplassar.

Industriar har komme og gått, men stort sett har det dampa og roke frå piper i parken i eitt sidan 1905.

Midt i mai stiller kunstnarar frå heile verda ut i Grenland. Dei spør mellom anna om kva som veks fram or oska av teknologien, verksemda og produksjonen som har vore. Kor ligg spenninga i dei nye industriane som no gjer seg gjeldande? «Greenlightdistrict, literary edit» er eit forspill til festivalen. Det begynner med turen mellom fabrikkane der Brekke fortel korleis arbeidarane på Herøya har fått billege lån og hjelp til å reise hus ved grensa til industriområdet. At dei her har sitt eige kulturhus, kino, kasino, idrettshall og butikk – alt dei treng for å leve eit greitt liv. Eg tenkjer på låta «Little Boxes»; ein tekst om trygge, standardiserte og potensielt standardiserande samfunn. Medan Malmfrid eit par seter framfor meg i maxitaxien tenkjer på besteforeldra sine: Ein av dei var glasblåsar, dei andre arbeidarar «på gølvet» i industrien. For alle var fabrikken kvardag og sannsynlegvis noko dei forlét med glede laurdags ettermiddag. Malmfrid tenkjer over rolla si som tilskodar med lånehjelm. På si eiga rolle som «produktiv». Kva slags yrkesidentitet gir det å vere dramatikar? Kva vinn ho, og kva går ho glipp av?

Porsgrunn har òg hatt porselensfabrikk, sementstøperi, «Porsgrunds Elektrometallurgiske» og Beha Fabrikker. Dei har hatt sterke fagrørsler, stor økonomisk ulikskap, mot- og undergrunnskultur: jazz, rock, pønk. I dag er byen, ved sida av å vere fødestaden til mange kjende musikarar, framfor alt ein teaterby. Ein «fri» teaterby, med Grenland Friteater i spissen. Porsgrunn Internasjonale Teaterfestival har blitt eit etablert evenement tungt av internasjonalt anerkjente teaterkunstnarar.

Er det rettvist å samanlikne livet her med det å vokse opp som barn av ein yrkesmilitær – i militærleirar?

Folk har reagert mot sosioøkonomisk ulikskap og mot faren for øydelagd natur og helse. Ein fann ut at asbest, som folk hadde vore i kontakt med i tiår gjennom arbeidet sitt, var farleg. Tap av hukommelse og konsentrasjon og hovudverk og kvalme gjorde at ein oppdaga at løysemiddeleksponering kan gi hjerneskade.

Bilen stoppar. Vi får gå ut og ta bygga og industriparkgatene, kanskje også industrien sjølv, i nærare augesyn. Vel ute andar vi djupt inn. Lufta er ikkje spesielt illeluktande. «Vindane tar røyken vekk frå Herøya og mot Rafnes,» forklarar Tom Hovinbøle, som vaks opp her og no jobbar som kurator ved Kunsthall Grenland. Han er med oss i bilen. Herøya er paradoksalt nok blant dei reinare områda i distriktet. Litt som Island under vulkanutbrot, altså.

Tone Brekke samlar oss framfor eit lite hus. Vindauga er mørke, taket lågt. Her er området si sjukestue, får vi vite. Heilt sidan industrien byrja har Hydro, som var her først, hatt eit sosialt samvit, som mellom anna resultert i at dei alltid har hatt tilsett éin eller to legar på fulltid som har utført helsesjekk og handsaming av tilsette og familiane deira. Men endå viktigare, forklarar Brekke: Legane har systematisk og gjennom mange tiår henta inn helseinformasjon om alle pasientane sine, og lagra denne kunnskapen. Arkivet blir snart overført til Industriarbeidermuseet på Rjukan.

Så på denne relativt vesle øya har industriarbeidarane tråkka heile arbeidsdagane. Gjennom heile arbeidsliv har dei halde seg innanfor denne sirkelen, på denne øya, og nytta tilboda her. Eg spør Høvinsbøle: Er det rettvist å samanlikne livet her med det å vokse opp som barn av ein yrkesmilitær – i militærleirar? Nei, er svaret. I ein blogg som eg googlar meg fram til, skriv «Tom Høvinbøle fra Herøya»: «Jeg bodde borte fra Herøya og Porsgrunn i over 15 år før jeg flyttet tilbake i 2006. Denne serien – på ca. 20 bilder – presenterer portretter av en fiktiv ’Tom Hovinbøle’ i ulike situasjoner og settinger; hvert bilde forteller historien om personen som er avbildet, hvem han er, hva han gjør. Til hvert bilde medfølger en kort skrevet biografi.»

Kva om ein aldri flyttar frå Herøya? Det er interessant å tenkje på området innanfor gjerdet som ein liten by med innbyggjarar, leiarar, høgare og lågare klassar; med vegar og skilt og basseng og små fjell av salt: øya, historia, husa, gatene, hierarkia, skandalane, antagonistane. Leitinga etter ein hovudperson, ein helt, vekkjer forfattaren i meg. Øya er som eit univers skapt for historieforteljing.

Maxitaxien stansar utanfor skrivehuset vårt, «Ladegaarden». Der deler forfattarane kjøkken, bord – og eit måltid. Malmfrid skjer eit rundstykke i to og kastar ut eit spørsmål: «Dette med brødjobb – jobb for å overleve, for å sørgje for familien sin. Korleis ser de på dét i kunstnaryrket? Er det noko de gjer for å overleve som menneske, fordi de trivst med å vere skapande og kreative? Eller er det for å hente inn pengar?» Latter kring bordet. Ingen ser ut til å drive med kunst på grunn av pengar. Når svara våre er så opplagte, blir vi nysgjerrige på kvifor Malmfrid spør. Som kunstnar veit ho sjølv kor vanskeleg det er å få endane til å møtast om ein ikkje har andre jobbar ved sida av. Ho har sitte på kontor med ein kollega. Kvar gong Malmfrid spør ho korleis det går med arbeidet hennar, sukker kollegaen tungt og seier: «Vel, eg prøver berre å overleve litt til.» «Som om det er mogleg å overleve økonomisk ved å ferdigstille og få levert endå eit verk,» forklarar Malmfrid. Ho er sjølvstendig næringsdrivande med eige firma.

Kva nye næringar som kjem til i Grenland i nyindustrialiseringa si tid er altså noko av det kunstfestivalen Greenlightdistrict forskar i. Temaet er utvikling.

Det er ingen motsetnad mellom det som er viktig, etisk «rett» og aktuelt, og det som skaper interessant kunst. Tvert om. Tider endrar seg – teknologi, vitskap og næringsgrunnlag det same. Industriar som grenlendarane trudde dei var avhengige av, forsvinn. Forbruksmønster og kunnskapsbehov tar nye former. Flest gaselleverksemder – verksemder med høg vekst på kort tid – finn ein no innanfor informasjon og kommunikasjon, transport, lagring og tenesteyting. På Herøya koker framleis dei gamle suppene. Ammoniakkbad her og saltepersyre der; magnesiumoksid til tannkremen vi nyttar kvar dag – som spylast ut i havet.

---
DEL