Kunst og skvalderkål

Er den økokritiske forfattaren ein utdøyande rase?

Mette Karlsvik
Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid. (Bilde: © Tove Breistein)

På festivalen Ugress sitt folk på golvet. Ikkje fordi alle vil, men fordi det ikkje er ledige stolar. Temaet litteratur og klimakamp engasjerer unge vaksne i Trondheim. Kafé Digs er fullt. Hender skyt i veret som spirar om våren. Forfattar av Det er ikke vår. Det er global oppvarming, Rune F. Hjemås, har nettopp proklamert sitt ansvar som forfattar: Å lage god kunst. «Det er feigt,» seier ei av dei som retter hendene opp, og tar ordet: «Kunst for kunstens skuld? Det er å fråskrive seg ansvar,» seier kvinna, som er ein del av Litteraturkollektivet. Denne studentdrivne organisasjonen står bak litteratur- og klimafestivalen Ugress. Årets festival stiller eit spørsmål også stilt av Forfatternes klimaaksjon, av tidsskriftet Vagant og av Den norske forfatterforening, i eit medlemsmåte: Må forfattarar engasjere seg i miljøkampen? Korleis skal dei i tilfelle gjere det? Etter så mange tiår med debatt om kunstens autonomi, kan ein vel også legge til: Er det framleis noko nytt å komme med i debatten om økokritikk? Trøndarane håpar synlegvis på det, i og med oppmøtet på Digs. No blir også vindaugskarmar brukt til sitjeplass. Og til bokhyller, for bøker ein kan bytte til seg. Bytte- og gjenbrukskultur er ikkje berre tema, men også ein praksis denne veka, mens valkampen har innspurt og Miljøpartiet De Grønne skal gjere eit uvanleg godt val.

Ugress er ein saktefestival, ein festival for konsentrasjon. Med ein programpost kvar dag blir fokuset stort på kvar post og kvar deltakar. Veka byrjar med denne paneldebatten: midt i valkampen, og med ein innleiar som snakkar som kunstnar, og ein som står på lista til Miljøpartiet De Grønne og som snakkar som politikar men også som filmsjef for Kosmoramafestivalen. Oppmøtet er stort. Temperaturen stig. Men det er berre menneskeovnar, ikkje global oppvarming. Hjemås les frå Det er ikke vår. Det er global oppvarming, før Ola Lund Renolen frå Miljøpartiet De Grønne held ei innleiing om historiene sin funksjon som formidlingsinstans. Så byrjar diskusjonen, som kan bli oppsumert slik: Lite treff folk sine hjarte som gode forteljingar. Og no gjeld det å treffe folk sine hjarte, og mobilisere til omsyn til kloden, og ikkje minst til folk. Kloden har, når eg skriv dette, 7,3 milliardar innbyggarar. Intensiteten i stemma til ulljenta frå Litteraturkollektivet tar til. Det er Rune F. Hjemås ho adresserer kommentaren til. Han har holdt sin halvtimes innleiing. Medan Renolen nytta høvet til å snakke som politikar, snakka Hjemås utelukkande som kunstnar. Konklusjonen: Han har ikkje ansvar for anna enn å prøve å skape god kunst. Han har ikkje sjølv sansen for den meir didaktiske og instrumentelle kunsten: den eksplisitt politiske litteraturen. «Men,» svarar han kritikaren frå «salen», altså golvet: «Det eine utelukkar ikkje det andre. Det skal vere plass til både politisk kunst og ein annan kunst.»

For framleis er det rom i Noreg, og det er overskot. Men nye klimarapportar viser at sjølv oss her på berget kjenner klimaendringane på kroppen. Vi har meir nedbør, og kan forvente meir flaum. Vi kan forvente at økosystema våre blir rokka ute av balanse. Også difor skriv forfattarar som Espen Stueland, Agnar Lirhus og Brit Bildøen det ein kan kalle økokritikk eller klimalitteratur. Men kva er det for noko? Liknar det på den politiske litteraturen frå 70-talet? Lat meg sitere nokre av innleiarane frå eit liknande arrangement. Den norske forfatterforening sitt årlege medlemsmøtet hadde for eit par år sidan tema: «Skal forfattarar engasjere seg i miljøspørsmål, og korleis skal dei eventuelt gjere det?» Tilbake til då: Jostein Gaarder er ein av innleiarane, og stiller vidare spørsmål: «Ein rasering av naturmiljøet vil også vere rasering av all kultur,» seier han som argument for kvifor forfattarar skal engasjere seg. Brit Bildøen sitt også i panelet: «Det er vanskeleg å seie om forfattarar har ansvar for å engasjere seg. Men alle har plikt som samfunnsborgarar,» seier ho. Skrive? Ja, seier Bildøen og Gaarder. Men korleis? Kritikarar av økolitteratur drar støtt fram søttitalet. «Eg trur forfattarar er redde for å skitne til hendene sine med å skrive politisk litteratur,» seier Bildøen, og legg til: «Vi har nye tider. Ei ny tid krev ein ny gangart.»

«Eg skal vere den siste til å moralisere. Eg reiser mykje, og eg reiser med fly,» seier Hjemås på Digs Kafé. Reisa til Trondheim byrjar med toget, det vesle: t-banen til Oslo S. Turen min til t-banen går over Holmenkollen Park Hotell. Det er dei konservative sitt land. Det er eit land der lite blir endra: der gras får vekse og tre stå. Også «ugras» får stå. Naboane er graskonservative, blomsterkonservative, trekonservative. Furene er krokete, skjeggete, ussymetriske, nydelege. Her er urskog, som ein kallar skogen som ikkje blir endra av folk. For «Her skal ikkje noko bli endra,» som det står på Kaffistova i Oslo. Her er skvalderkål nok til salatar våren gjennom. Aegopodium podagraria (skvallerkål) kom til Oslo med cistisiensarmunkar i mellomalderen. Dei kom med båt opp Oslofjorden, og blei prikla i inngjerda bed på Bygdøen eller Hengsøen: Hagane har skvallerkål i fine, rette rekker. Planta med fem centimeter mellom kvar spire, og innimellom: motsette vekstar – plantar som trekk næringsstoffar frå jorda som skvallerkålen frigjer til jorda.

Må forfattarar engasjere seg i miljøkampen? Korleis skal dei i tilfelle gjere det?

«Vår naturlege spinat» var kultivert, og blei naturleg. Det var temma og regulert, og kom ut av kontroll. Som sivilisasjonen sjølv, skal ein tru misantropane. Som språket, skal ein tru formalistiske poetar. Vi har sådd språket. Det har røtene sine i oss. Orda har vi laga. Forfattarar lagar framleis ord. Sjå berre Inger Elisabeth Hansens nye diktsamling, som også er full av nyord. Aina Villanger diktar ord som silkeokse, og nervesæd klones. Forfattarar har laga dei fleste uttrykka og seiemåtane som vi har i språket idag. Dei var ein gong eineståande ordblomer. Tida gjekk, blomen blaumte og frø flaug. Dei fann ny jord i nye munnar, og blei vanlege ord.

Forfatternes klimaaksjon paragraf 112 finnst fordi dei, fleire titals vaksne, norske forfattarar, er overtydd om at ein kan snu klimaproblem med orda. Dei gjer det direkte, med å forfatte lesarbrev og brev til styresmakter, og drive høgtlesningsaksjonar. Dei bidreg indirekte med å gi stemme til dette stemmeslause: til naturen. Dei skildrar kloden på ein engasjerande måte. Det ein blir glad i vil ein passe på. Men passe på må vi også med ikkje å misbruke språkmakta. Eg kan gjere folk urolege utan meining, med eit urovekkande språk. Eg kan dramatisere og overdrive noko som ikkje skal vere dramatisk, eller romantisere kriser, apokalypser, melankoli, tristesse. Men ein kan også bruke sterke verkemiddel for å engasjere. «Forteljingar er ein måte å nå folk på,» seier Ola Lund Renolen, og tar fram Beatles av Lars Saabye Christensen, og les litt for oss. Eit stykke streit fortelling; eit tidsdokument frå Oslo då. Forbrukssamfunnet er i vekst. Og forbrukssamfunnet, meiner Renolen, er rota til miljøondet. «Alt heng saman med alt,» seier han. Kosmorama-sjefen skriv på den måten under på Naomi Kleins systemkritiske tese om at kapitalismen har denne skulda. Men kan ein også seie at forbrukssamfunnet er til det gode for klima? At auka forbruk har pressa prisane ned på solcelle- og vindkraft? Det var ein gong at eg høyrte på NRK radio eit intervjuobjekt hevde at denne teknologien no er billegare enn kol. Håpet er lysegrønt. Men det er vanskeleg å tru på. Kolreservane er store, prisen på kol framleis låg. Det nye håpet ligg i haldningsendringa. At det også i andre byar enn i Trondheim er muleg å mobiliesere ein fullstappa kafé til paneldiskusjon, til økologisk tenkning.


Karlsvik er forfatter og fast bidragsyter i Ny Tid. mette.karlsvik@gmail.com.

---
DEL