Island: Boblene som brast

I 2008 brast illusjonen om ein sterk islandsk økonomi. I april blei folket forrådt av statsleiinga si, igjen.

Mette Karlsvik
Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid. (Bilde: © Tove Breistein)

Austvöllur, 13. april. Plassen er full av folk. Over dei svever store såpebobler. Framfor Allthingi demonstrerer ein kar heilt stille, blåsande store bobler frå ei bøtte såpevatn.

Først brast illusjonen om at islendingar var verdsmeistre i finans, før økonomien smelta og rann ut med elvevatnet frå Vatnajökull. Tilliten til styresmaktene brast. No brest den igjen. I Panama-papira kjem det fram at den nyleg avgåtte statsministeren på Island har store verdiar i selskap i skatteparadis. Først går han av. Snart kjem det fram at også finansministeren har svin på skogen i skatteparadisa. Slaget står no om finansministerens avgang. Samt å gjere denne typen investering ulovleg for politikarar. Dette er av hjartesakene til den nye statsministeren: bonden, dyrlegen og fembornsfaren som framleis bur på garden sin sør på øya, berre nokre mil frå vulkanutbrotet som råka Island ikkje lenge etter finanskrisa.

«Først som tragedie, sidan som farse.» Eg brukte Marx-sitatet om lokalvalet på Island i 2010. Referansen er til dei gamle greske dramaa. Der døyr gudane ein tragisk død. Publikum liker det dårleg. Dei synest det er for trist, og krev at gudane må døy ein gong til. Men no skal det vere ein komisk død.

Tilbake til november 2008. Island er konkurs. Det skjer over natta. Folk vaknar, raka fant. Adrenalin mobiliserer til handling. Dei tar det dei finn: kasseroller, kjøkkenutstyr, og går ut: Ute finn dei folk i same situasjon.

Kasserollerevolusjonen ender med at regjeringa går. Islendingane vel seg ei ny. Island er vitterleg ikkje keisamt. Landet er eit oppkomme av hendingar: absurde, vittige, forferdelege, utrulege. Ein gong vart eg sitjande landfast grunna vulkanutbrot.

Mai 2010: Eg skulle berre vere her ei stund, skulle berre dekkje lokalvalet. Men så prustar Eyjafjallajökullen ein ekstra gong. Eg blir verande lenger enn planlagt. Det kunne vore einsamt. Men så kjem ein kjenning på døra: Andri Snær Magnason ville likevel ta seg ein køyretur, ein kveldstur. Det er jo midtsommarnatt, og framleis lyst. Lyst til å sjå Thingvellir? spør Andri. Seffis skal vi sjå Thingvellir. Men først skal Andri berre vise meg nokre greier. Ein liten kunstnarlandsby ved Alafoss. Han parkerer utanfor symjehallen. Her står døra ope. Klokka er snart midnatt. Nokre rockarar står utanfor og røyker. Andri spør om Sigur Rós er her i kveld. Nei, seier dei: Sigur Rós er på turné. Det er difor dei øver der. Dei får låne øvingslokalet når Sigur Rós er på turné. Sjølv får eg ein liten turné gjennom lokalet. Ein nedlagt, tørrlagt symjehall, der botnen av bassenget er dekt av matter. Trommebatteri og gitarar, mikrofonar og notestativ. Vi køyrer snart vidare, til Thingvellir, for å sjå den storslagne naturen, trur eg. Men Andri køyrer av vegen, opp i høgda, og viser meg sommarhuset til Björk. Han køyrer ikkje heilt opp, men peiker berre. Du er fan av Björk, er du ikkje? Det er eg.

Berre dagar seinare vel folket politikarane heilt bort. Til å styre hovudstaden vel dei komikaren og den absurdistiske poeten Jon Gnarr. Det liknar ei farse, men blir det ikkje. Jon Gnarr er ein god borgarmeister. Lista hans, Det beste partiet, gjer det som dei skal gjere: syt for at skulane er gode og opne, at borna kjem seg til skulen, og at symjehallane er opne og reine. Farsen lar vente på seg. Det går eitt år og halvtanna. Eg er tilbake på Island, og står i den absurde situasjonen av å drikke meg full på president Olafurs champagne, heime hos han. Her møter eg Andri igjen. Også han nippande til presidental champagne. Å komme så tett på presidenten kjennest stort for meg.

To år seinare er eg her igjen. No er det ein ny demonstrasjon, eit tilløp til «revolusjon», altså folkesamling mot regjeringa. Men folk er ikkje råka på same måte no som dei var for åtte år sidan. Sinnet verkar meir villa, og demonstrasjonen mindre grafiske, vanskelegare å definere. Ein einsleg kar demonstrerer med såpeboblar. Med ei stor bøtte såpevatn lagar han boble på boble. Dei seglar stille og tydeleg over demonstrantane. Uaffekterte av bråkebøttene som hamrar på oljefat under dei. Demonstrantane får draghjelp frå våren. Han er ein fin april i Reykjavik i 2016. Sola står høgt på himmelen. Lyset er kvitt, som det berre er så langt nord. Sola går brått ned også, som i land nær ekvator. Afrika, skriv Hallgrimur Helgasson denne veka: Den islandske staten er som dei unge, afrikanske statane, knapt femti år gamal. Ikkje rart vi har politiske problem. Det tar tid å utvikle eit funksjonelt demokrati.

Demonstrasjonen ebbar ut. Sola er på veg ned. Politiet rullar saman plastbanda som vernar Allthingi. Eg går til Bonús etter ingrediensar til middag: krossar Lækjartorg, passerer nasjonalteatret, og ser ei ny samling folk. Dette er folk i dress og slips. Statsmakta, kultureliten, politikarar og fleire kjende andlet. Éit andlet kjenner eg veldig godt. Han står på trappa og blir fotografert. Andri Snær Magnason. Eg vil ikkje forstyrre fotograferinga. Dessutan er det ein vegg av folk mellom han og meg. Så går alle inn i teatret. Etterpå les eg nyhenda på internett: Andri Snær Magnason annonserte i kveld at han runs for president av Island. Og sakene han går til val med og på? Klima og naturvern. Klimaendringar var eit heitt tema, også på Island. Fram til papira frå Panama.

Kva har dei lært? Å kunne sjå det humoristiske i det heile. Dei har jo sjølv vald politikarane sine.

På Austurvöllur er lufta framleis full av såpebobler. Såpeboblene brest. Akkurat som tilliten islendingane hadde til den nye statsministeren sin. Han som viste seg å ha lurt unna pengar i skatteparadis. Den andre bobla brest også. Akkurat som trua på at den islandske staten og islendingane var rike. 8. november 2008 viste det seg at den gode økonomien var ein løgn, at sparepengane til islendingane ikkje fanst. At dei slett ikkje var rike, men tvert om: Dei sat i ein uendeleg gjeld.

Eg er eigentleg i Reykjavik for å skrive om anna enn politikk. Regissør Jon Tombre og eg lagar teater – men ikkje røyndomsspel frå politikken. Ikkje det absurde teatret av sosiale spel. Nei, vi skriv over Strindberg sitt Eit draumspel. Eg skriv stykket om til samtida, og brukar intervju som grunnlagsmateriale. Det handlar om moderne, norske tenåringar sine drøymer. No ser vi kva som skjer med teksten i eit anna nordisk land. Men Island sin modell viser seg å vere langt frå den nordiske. Teateret som speler seg ut på Island liknar snarare det gamle greske. Fram til 2008 var økonomar og finansfolk som gudar på Island. Det vart sagt at dei var best i verda på økonomi. Men november 2008 døydde ideen om finansguden;  heltane viste seg å vere skurkar. Islendingane lova seg sjølv å velje betre leiarar. Dei fekk nye leiarar – men er igjen forrådt av dei tillitsvalde. «Korleis kunne vi la oss lure igjen?» spør Hallgrimur i artikkelen sin. Kva har dei lært? Å kunne sjå det humoristiske i det heile. Ikkje minst ha sjølvironi. Dei har jo sjølv vald politikarane sine.

Himmelen er klår. Lufta skarp. Sola rullar langs åskammen. Temperaturen søkk. Sola er brått borte, og for lengst på veg forbi ekvator. Her må eg sjølv flytte meg for å finne varme. Den ustoppelege varmen er kjem fra jorda, og til yta i Vesturbæjarlaug. Lauget held ope til sengetid. ernene tennast. Utebassenget dampar. Det luktar haust, i april; ròte, men samstundes heilt friskt, naturleg, rett. Tromminga frå Allthingi høyrast så vidt gjennom dampen, som pulsen av eit stort dyr. Det er ikkje til å spøke med, temperamentet til reyjkavikingar. Kanskje er det difor det finst eit laug for kvar andre kilometer i Reykjavik. Heiturpottur hissar seg opp for menneska. Det varme vatnet tar luven av alt vondt. Skuldrene senkar seg, sansane opnar seg, og kloden kjennast som verdas beste ven. Uendeleg sterk, men villig til å bli temma. Det er meir enn ein kan seie om visse folk som kjem til maktposisjonar – på Island men også elles i verda.

---
DEL