Flyktningane Norge ikkje vil hjelpe der dei er

Lengst nord i Syria har terrorgruppa ISIS gått på det eine nederlaget etter det andre. Kurdiske forsvarsstyrker er på offensiven mot den nye ISIS-fascismen.

Oktober 2014: Vi er ved den tyrkiske grensa, nokre hundre meter frå byen Kobanê, for å skaffe informasjon om den humanitære situasjonen i området. Vi ser ISIS-tanks rykke inn i dei austlege utkantane av byen. Vi ser rakettnedslaga som øydelegger og sett fyr på bygning etter bygning i sentrum. YPG og YPJ svarar med knitrande kalasjnikover. YPG er samlenamnet på dei kurdiske sjølvforsvarsstyrkane. YPJ er dei kvinnelege militæravdelingane som er særskild organisert.
Det er ein ulik kamp. Meryem Kobanê, leiaren for forsvarsstyrkane, kom med denne erklæringa 2. oktober, medan vi var utafor byen: «Vi skal yte motstand overalt og gjere Kobanê til eit helvete for ISIS!» Da var det vanskeleg å tru anna enn at ISIS ville erobre byen.
Slik gjekk det ikkje. 25. januar heiste forsvarsstyrkane sitt eige flagg på åsryggen utafor byen. Nokre veker seinare var ISIS-styrkane anten nedkjempa eller fordrivi frå heile Kobanê kanton. Men sigeren kosta dyrt. Det meste av byen var i ruinar.

I slutten av mai 2015 var vi ei veke i det frigjorte Kobanê. Før ISIS starta offensiven i september 2014, budde rundt 200 000 menneske i byen – litt fleire enn innbyggartalet i Trondheim. Å rusle rundt i det som ein gong var bygater, minte oss om bilete frå Finnmark og Nord-Troms etter øydeleggingane da dei tyske okkupasjonsstyrkene trekte seg tilbake. Nokre av kvartala var som foto frå delar av Hamburg etter den britiske og amerikanske teppebombinga i juli 1943. Den største skilnaden er kanskje at nesten alle sivile kom seg ut av Kobanê før ISIS rykka inn og okkuperte storparten av byen.
Ein del flyktningar har komi tilbake. 25 000 lever no i den øydelagte byen. I tillegg fekk vi opplyst at rundt 55 000 lever på landsbygda. Dei kan ikkje brødfø seg slik dei gjorde før krigen. Det fanst ikkje husdyr da dei kom heim igjen. Bøndene manglar maskiner, såkorn og det som elles må til for å produsere mat. Å hjelpe dei med dette kunne vori enkelt.
Å reparere øydelagte hus er og enkelt, viss du har materialar og verkty. Får dei slik hjelp, så vil mange reise heim frå overfylte flyktningeleirar i nabolanda. Kobanê-flyktningane er som andre flyktningar: Dei vil heim igjen og bygge opp igjen det livet dei hadde før.
Rojava er det kurdiske namnet på det sjølvstyrte området langs grensa mot Tyrkia. Her har tusentals ISIS-soldatar møtt døden i kampane mot motstandarane i YPG og YPJ, som er mykje lettare utrusta. Ei arabisk avdeling frå Den frie syriske hæren, Burkan al-Firat, har og deltatt i forsvaret og frigjeringa av byen Kobanê. Peshmerga frå Nord-Irak har og slåst mot ISIS i Kobane.
Midt i juni tvinga dei i tillegg ISIS til å trekke seg ut av Girê Spî, som er ein annan grenseby mot Tyrkia. Det arabiske namnet er Tal Abyad. Dermed mista ISIS ei av dei viktigaste forsyningslinene frå Tyrkia til ISIS-hovudstaden Raqqa, som ligg fem mil lenger sør. Vegen er no stengt for nye framandkrigarar til ISIS, og det er eit samanhengande frigjort område frå den irakiske grensa til Eufrat i vest.

Mor og dotter har henta «byggematerialar» i ruinane. Dei skal heim for å reparere det som før var ei leilighet.
Mor og dotter har henta «byggematerialar» i ruinane. Dei skal heim for å reparere det som før var ei leilighet.

USA-koalisjonen har gitt ei viss flystøtte til den kurdiske bakkekrigen mot ISIS. Amerikanske fly har og levert våpen og forsyningar med flydropp over Kobanê. Til samanlikning har statsminister Erna Solberg og andre europeiske statsleiarar vori passive. Både ho og utanriksminister Børge Brende har snudd seg vekk når regjeringa i Rojava har bede om humanitær hjelp. Norske Folkehjelp har gjort ein bra, men begrensa innsats – og betalt med eigne, innsamla pengar.
Rojava har sia 2012 vori det tryggaste området i Syria. Flyktningar har komi hit i hundretusental frå andre delar av landet. Midtausten er etnisk, kulturelt og religiøst som eit lappeteppe. Fleirtalet av befolkninga i Rojava er kurdarar. Men her finn vi og assyrarar, arabarar, armenarar, turkmenar, yezidiar og andre. Dei fleste er muslimar, men ulike kristne retningar er og godt representert, i tillegg til andre religionar. Sia 2012 har alle hatt same rettar, på tvers av religon, språk og kultur. Assyrisk er no eit av dei offisielle språka. Statsreligion finst ikkje. Regjeringa, bystyresmaktene og offentleg administrasjon er sekulære. Styringsorgana har ei sterk kvinnekvotering: Minst 40 prosent kvinner. I tillegg blir leiarverva delt mellom to personar, ei kvinne og ein mann. Vi besøkte det sjølvstyrte området for to år sia, og såg mange eksempel på at dette fungerte i praksis. Samtidig fekk vi vite at Rojava ikkje skal bli ein stat. Dei godtar statsgrensene i dagens Syria.
Da vi var i Kobanê i mai i år, budde vi i eit gjestehus. Enkelt, men greitt kosthald. Vatnet var einaste vesentlege ulempe. Byen har ikkje reint vatn etter at ISIS øydela både vassleidninga frå Eufrat og renseanlegget. Vatnet som finst no, blir henta frå nye brønnar som når ned til grunnvatnet. Fordi ledningsnettet i byen er øydelagt, blir vatnet frakta med tankbilar som ser svært slitne ut. Å koke drikkevatnet er ikkje eit alternativ. Både elforsyningsnettet og gassforsyninga er øydelagde. Det ureine drikkevatnet fører til unødvendig og ofte farleg sjukdom. Dette går verst ut over gamle menneske og ungar. Vi vart alvorleg sjuke sjølve, men berga oss med antibiotika vi hadde med oss. Helsestell og medisinar er mangelvare.

Vi besøkte og det einaste fungerande sjukehuset i Kobane. Ein av oss (Svein Olsen, som er tannlege) jobba eit par dagar på tannklinikken. Utan elektrisitet, reint vatn og nødvendig utstyr. Her mangla det meste – unntatt den lange køen av pasientar med smerter og infeksjonar. Eit godt utrusta sjukehus hadde vori nabo til gjestehuset der vi budde. No var det ingenting igjen. Det låg i ruinar da ISIS i desember måtte trekke seg tilbake, kvartal for kvartal. Det gjorde tre av dei fire sjukehusa i byen. No er planen å bygge nytt sjukehus – viss dei får inn maskinane og bygningsmateriala som må til.

Kobanê-flyktningane er som andre flyktningar: Dei vil heim igjen og bygge opp igjen det livet dei hadde før.

På andre sida av den byggeklare tomta finansierte Leger Uten Grenser ein klinikk i det som tidlegare var ei skolebygning. Personalet som arbeider der, er frå Kobanê. Dei to første etasjane hadde berre små skadar frå krigen. Overlege Ahmed Hikmet tok oss med rundt og viste oss det utstyret dei hadde. Det var ikkje stort. I skolegården bygger dei no eit provisorisk sjukehus. Nybygget er toroms stålkontainarar. Overlege Hikmet forklarte oss at dette eigenleg er ueigna som sjukehus. Om vinteren blir det iskaldt. På sommardagane blir det så varmt på dagen at det ikkje er til å halde ut, sjølv for ein som er frisk. «Men kontainarane er det einaste vi har,» sa dr. Hikmet da han viste oss rundt i skolegården som hadde vorti byggeplass.
Grenseovergangen til Tyrkia ligg nokre steinkast frå dei nærmaste husa i Kobanê. Den tyrkiske staten avgjer kven og kva som får passere grensa. Av og til åpent, av og til stengt. Tyrkia slepper ein del varer igjennom. Så mykje at Kobanê unngår ein total humanitær katastrofe som ville fått brei og negativ mediedekning. Samtidig så lite at det ikkje blir gjenoppbygging. Så lite at ungane blir sjuke av å drikke ureint vatn. Så lite at eit nytt sjukehus må byggast av ueigna stålkontainarar.
Rundt to millionar flyktningar frå Syria er i dag i Tyrkia. Mange kan ikkje reise heim. Anten fordi ISIS har militær kontroll, eller fordi det er krigshandlingar i området dei flykta i frå. Kobanê-flyktningane er i ein annan situasjon. Byen og landsbygda er frigjorte. Men minene som ISIS la ut, er eit alvorleg trugsmål. Viss Norge og andre europeiske statar stiller opp og leverer den hjelpa det er bruk for, kan mange reise heim og delta i gjenoppbygginga. Det handlar om å «hjelpe flyktningane der dei er», for å låne eit velbrukt stortingsuttrykk.
Norge har ressursane og kompetansen. Regjeringa i Kobanê stiller opp om utanriksminister Børge Brende tar kontakt. Forsvaret har ferdigpakka feltsjukehus som kan gi midlertidige løysingar fram til sjukehusa i byen er bygd opp igjen. Forsvaret og Norsk Folkehjelp har erfarne mineryddarar. Norge har teknologi og utstyr for vassrensing, og fagfolk som kan installere det. Det tar ikkje lang tid å laste opp eit av forsvarsminister Ine Eriksen Søreide sine Hercules-fly. Pilotane brukar ikkje mange timar fram til flyplassen i Sanliurfa. Så er det ein dryg times lastebiltransport fram til grensepasseringa ved Kobanê.

Årsaken til at den norske regjeringa hittil har sagt nei, er enkel: President Erdogan i Tyrkia er redd for det vellykka, tverrkulturelle demokratieksperimentet i Rojava. Linja hans er «Ein stat – eit folk». Sjølv ønskjer han å bli ein allmektig president, ein tyrkisk Putin. Derfor hjelper han ISIS og andre i Syria som fører krig mot det sjølvstyrte Rojav. Dei 60 ISIS-soldatane som 25. juni rykka inn i Kobanê, kom frå Tyrkia og i tyrkiske uniformer. Før dei vart nedkjempa, øydela dei Leger Uten Grenser-klinikken. Eit par av dei ferdigpakka norske feltsjukehusa trengst meir enn nokon gong. Men i NATO har president Erdogan lagt ned eit stille, uformelt veto mot å gi humanitær hjelp til Kobanê og resten av Rojava.
Sia 2012 har underordning under president Erdogan vori norsk politikk. Samtidig gir USA flystøtte til dei kurdiske styrkane som slåst mot ISIS.


Folkvord er politiker i Rødt og sosialarbeider. Olsen er bystyremedlem i Rødt i Bodø
og nylig pensjonert tannlege.

---
DEL