Fløgstad på krigsstien

I slutten av april kjem Kjartan Fløgstad sin nye roman «Magdalenafjorden». Medan vi ventar, kan det vere verdt å sjå attende på dei tre førre romanane hans: «Grand Manila» (2006), «Grense Jakobselv» (2009) og «Nordaustpassasjen» (2012) skildrar alle manglande oppgjer med fascistiske ideologiar, i Noreg og ute i verda. Kvar går ferda no?

Ny Tid
Ny Tids arkiv av artikler, skrevet av diverse skribenter. (Se nederst i artikkelen, evt kontakt oss for skribent).

Tvil. Kjartan Fløgstad sine romanar har alltid sådd tvil om seg sjølv. Dei inneheld rett nok eit vell av harde påstandar, ofte meisla ut i ugløymelege onelinerar:

«Mal luftslottet ditt blått, så slepp du med eitt strøk», heiter det til dømes i «Nordaustpassasjen».

Men slike påstandar står aldri åleine. Den karnevalistiske stemninga og dei mange røystene i romanane hans gjer dei like sjølvkritiske som påståelege. Gjennom ordspel og blødmer, så vel som eit mangfald av personar, røyster og stadar, sikrar Fløgstad at romanane blir verande opne. Bøkene hans er stadar for å tenkje, vurdere, kritisere og applaudere. Eller som Kjell Kistefjell seier det i «Nordaustpassasjen»: «Ved å fortelja på denne måten kan eg kanskje avsløra, for fleire enn meg sjølv, at verda ikkje er identisk med vår eiga erfaring, men framand og rik?».

På slutten av syttitalet skildra Fløgstad industrien og arbeidarklassa på godt og vondt i «Dalen Portland» (1977). Overgangen frå jordbrukssamfunn til industrisamfunn har sjeldan blitt framstilt med slik ein nærleik, og samstundes med kritisk brodd, og med «Fyr og Flamme» (1980) går denne ferda vidare inn i det etterindustrielle samfunnet. Særskilt i «Det 7. klima» (1986) raljerer han med dette nye informasjonssamfunnet, der folk ikkje blir formerte, men transformerte, og der velkvalifiserte tilskodarar får betalt for å gå på fotballkamp og bli dekte av kameravinklane til fjernsynet.

I «Grand Manila» (2006) kling tema og motiv frå heile den store forfattarskapen med, og særskilt blikket for dei globale påverknadane på lokalsamfunnet er godt fanga inn i historia om Union Carbide, om mangansmelteverket i Lovra, om gasskatastrofen i Bhopal og om gruveulukka i Hawk’s Nest i West Virginia. Men Fløgstad nærmar seg også ein annan problematikk, ein problematikk som slett ikkje er lausriven frå det han tidlegare har skrive om, men som like fullt ritar ei tydeleg ny linje i forfattarskapen. Konturane av denne linja finn ein i pamfletten «Brennbart» frå 2004.

Ei lita forhistorie

Kven var eigentleg dei norske nazistane før og under den andre verdskrigen? Då Harald Victor Hove, dåverande nestleiar i Unge Høgre, i ein reklamefilm kasta Alf Hellevik si «Nynorsk ordliste» i eit brennande oljefat, var det nok fleire enn Fløgstad som oppdaga historiske parallellar til nazistane sine bokbål i mellomkrigstida.

I seksbandsverket «Norsk Idéhistorie» (2001-2003) ser desse parallellane annleis ut: I det femte bandet antydar Hans Fredrik Dahl at det var tette band mellom målfolket og NS. I «Brennbart» går Fløgstad i rette med desse påstandane, og nyttar språkpolitikken som eit prisme for å kaste lys over den øvrige politikken under okkupasjonen.

I tillegg til Dahl, får også Lars Roar Langslet gjennomgå for si frikjenning av Riksmålsforbundet i boka «I kamp for norsk kultur: Riksmålsbevegelsens historie gjennom 100 år» (1999). «Dahl og Langslet brukar ikkje kjeldene, men forgiftar dei», skriv Fløgstad, og legg fram empiri for Langslet, som på si side legg seg relativ flat under tittelen «Min feil, Fløgstad» i Dagbladet 17. november 2004.

Men, legg Langslet til tre dagar seinare, denne gong under tittelen «Fløgstad på krigsstien»: «Det er vanskelig å forstå at Kjartan Fløgstad tror han kan oppnå noe viktig for nynorskens eksistenskamp idag med å drive detaljeksersis om slike trekk fra krisetiden for 60 år siden». Først og fremst forstår Langslet Fløgstad sin kritikk som eit personangrep på Dahl og seg sjølv. Men er det eigentleg så vanskeleg å forstå Fløgstad sitt engasjement i denne «detaljeksersisen»?

Krisetid er krisetid. Og krig er krig, og schnaps er schnaps. Men når Dahl vedgår at det trengst meir forsking på området, og samstundes dreg konklusjonar om ei «ikke ubetydelig» tilslutning til Quisling blant «mål- og norskdomsfolk», og audmjukt påpeikar at «det fanst målfolk» som såg ei vidareføring av Ivar Aasen sitt verk i ideologane til Alfred Rosenberg og Vidkun Quisling, er det grunn til å tyggje vidare på orda og ikkje ta dei for god fisk.

Det å nøste opp i desse detaljane er vel nettopp ein god metode for betre å forstå denne krisetida for 60, no 70 år sidan. Eg, for min del, skal ikkje gjere detaljeksersis om debatten her. Det viktige er at «Brennbart» set Fløgstad på sporet av fascistiske tendensar i det norske borgarskapet, medan motkulturelle rørsler som målrørsla, bedehuset og fråhaldslosjane blir tilskrive motstandsdugleik mot nazismen.

Banda mellom borgarskapet og nazismen blir seinare tema i «Grense Jakobselv» (2009), der den «danna pøbelen» glir attende i leiande stillingar etter krigen. Men allereie i «Grand Manila», som Fløgstad truleg var godt i gang med då «Brennbart» kom ut, finn ein interesse for liknande problemstillingar.

Modernisme og fascisme

Den noko mystiske forteljaren i «Grand Manila», som mot slutten av romanen blir kalla Kjartan, fortel fleire historier med utgangspunkt i industristaden Lovra, den fiktive staden som Fløgstad har skildra i fleire romanar. Særskilt i historia om finnen Jerry Dørmænen, og vennskapen hans med den latviske sosialisten Salme Talvet, utforskar Fløgstad fascismen.

Dørmænen, eller Törmänen som han heiter på finsk, er taus og rekna som «den mest keisame mannen i verda» av arbeidskameratane. Historia hans blir fortalt i samband med den einaste ferieturen han tek, attende til heimtraktene og eit minnesmerke over dei drepne på den «raude» sida i den finske borgarkrigen. Törmänen deltok sjølv blant dei raude, og blei etter borgarkrigen stilt for retten som dei «kvite» sette opp.

Dommaren, eller bøddelen, er Erik Grotenfelt, ein finlandssvensk forfattar og kritikar i krinsen kring Edith Södergran. Törmänen slepp unna det fælslege rettsoppgjeret, og flyktar via Sverige til Noreg med hjelp frå Salme Talvet, som sjølv stod på den kvite sida under krigen. Talvet flykta til USA i mellomkrigstida, og under namnet Sally Stephens jobbar ho som servitør og vaskehjelp i industristadar der Union Carbide-konsernet står sterkt. Slik blir koplinga til Lovra klår.

Hjå litteraten Grotenfelt «får den mykje brukte litteraturkritiske metaforen »slakt» konkret og blodig meining», skriv Fløgstad. Grotenfelt blir personifiseringa av den modernistiske rørsla sine band til den kvite fascismen, medan Törmänen blir den raude tråden frå den finske arbeidarrørsla til den passiviserte norske arbeidarklassa som ligg under Union Carbide sitt nyliberalistiske herredøme.

Men var borgarkrigen ein fridomskrig mot bolsjevikane eller ei nedslakting av den veksande finske arbeidarrørsla? Det er ikkje tvil om at romanen hellar mot det siste, men samstundes er det nettopp romanen sin styrke at den utfordrar sine eigne påstandar. Som Cornelius Jakhelln skriv om «Grense Jakobselv» i Vagant: «For so mykje danning hev Fløgstad sine lesarar, at det skal meir til enn skjemt for å bringa dei or fatning».

Men med spøk og skjemt, og blodig alvor, tvingar Fløgstad lesaren inn i det historiske stoffet, og skapar samstundes medvit om tolkingane av dette stoffet. Kanskje kan ikkje dei historiske romanane hans lesast som historiske romanar i tradisjonell forstand, men snarare som det den kanadiske litteraturvitaren Linda Hutcheon har kalla «historiografiske metafiksjonar»: «Grand Manila», til liks med «Grense Jakobselv» og «Nordaustpassasjen», lèt fiksjon og fakta verke inn på kvarandre, men også mot kvarandre, og utfordrar såleis historieskrivinga så vel som sine eigne litterære metodar.

«Ulydane frå folkedjupet»

Men kvifor er Törmänen taus? Det syner seg at ei brevveksling mellom han og Salme Talvet, som har teke opp kampen for arbeidarklassa i USA, har blitt overvaka, og at den amerikanske etterretninga har kontakta norsk overvakingspoliti.

Står dei moderne demokratia på dei kvite si side? Er dei grunnleggjande anti-kommunistiske, i ferd med å utrydde alle avvik frå liberalismen etter Murens fall? «Grense Jakobselv» tek opp att slike trådar. Debatten etter utgivinga, der Fløgstad mellom anna blei påkravd å nytte fotnotar og kjeldeapparat i romanane sine, vitnar om ei forvirring kring romankunsten sitt forhold til historieskrivinga. Med tanke på kolofonsida i romanen, er det nærmast utruleg at debatten i det heile kunne oppstå:

«Historiske personar er historiske. Oppdikta personar er oppdikta. Møte mellom oppdikta og historiske personar er oppdikta. Og den som skulle komma til Bordighera på kysten av Liguria, vil fort oppdaga at Hotel Angst berre er ein ruin, som i denne boka er gjenopna for reint litterære formål. kf»

Romanen er ein tydeleg og sjølvmedviten fiksjon, der dei alvorstunge temaa er handsama med eit lettbeint og leikande språk.

For Alf Magnus Mayen, son av krigsprofitøren og brakkebaronen Jan Mayen, er arbeidarklassa forbunde med «ulydane frå folkedjupet». Unge Mayen er utdanna jurist, og gjer karriere i tryggingspolitiet. I opninga av romanen deltek han i gravferda til avdøde Dr. Dr. Hon. Paul von Damaskus, der den grufulle nazisten frå det danna kulturborgarskapet blir gjort ære på av biskopen: Damaskus har skapt «ein einskap av bygningar, landskap og kultur» ut av «ein gudsforlaten og vanstelt flekk på jorda», preikar biskopen, og viser med det at den tyske blod og jord-ideologien lever vidare.

Frå og med opninga blir banda mellom Mayen og den tyske Otto Nebelung, som også er til stades i gravferda, eit bilete på den norske og tyske nazismens ferd inn i etterkrigstida: «Der Tod ist immer ein Meister aus Deutschland», seier Mayen, og får svar frå den ofte upålitelege tåkefyrsten: «und das Leben ist noch ein Weltmeister aus Norwegen».

I patruljebilen til Alf Magnus Mayen rullar nazismen, i ei eller anna form, vidare gjennom Oslos gater, mellom fortau som kryr av «late hippiar, langhåra pøbel, kommunistyngel, ronkeryggar». Mayen tek rett nok avstand frå den totalitære tenkinga som har prega familiehistoria hans, men synest like fullt å ha ein blindflekk for sitt eige verke i politisk overvaking: «Om natta blir det mørkt, og då ser vi ingenting».

Men lyset frå bokbåla kan alle sjå. 11. mai 1933 var ein mild og vakker vårdag, men «den tette røyken og oskeflaka frå marxistisk, jødisk og annan kosmopolitisk forfallslitteratur steig mot det klåre blå». Eit større bokbål var også gjennomført dagen før, på Opernplatz (no Bebelplatz) utanfor Humboldt-universitetet i Berlin. Fløgstad koplar effektivt brenninga av den «utyske» litteraturen med dei humanistiske og akademiske miljøa i Tyskland på trettitalet. Frå Jena-romantikken, via Nietzsche sin «Mennschliches, Allzumenschliches» og den heideggerianske «Urgrund», teiknar Fløgstad eit komprimert bilete av den tyske humanismen.

Sjølv om bileta hans, kanskje særleg det av skiløparen Heidegger i fri flyt i løypene kring «Die Hütte» i Todtnauberg, er karikaturar, er ikkje effekten berre latterleg. Han skjer alle over ein kam, men det blir då også poenget: kjerna ligg ikkje hjå dei enkelte tenkjarane. Spørsmålet som reiser seg over dei alle, råkar oss alle: Er danning verkeleg eit forsvar mot barbari?

Dei to unge, Damaskus og Nebelung, er begge utolmodige: «Vi var begge leie av det Paul litt spydig kalla Wacht am Sein, og ville vidare inn i Den Nye Tid». Det er ikkje studiane som står i sentrum for dei to: «Den politiske aktivismen, og etterkvart ansvaret for aktivismen til oss andre, kom i vegen».

Slik blir lederhosen og tyrolerhattar erstatta med kabrioletar og kabaretar, og arbeidet mot «ulydane frå folkedjupet» og «urlydane frå negermusikken» tek til. Kampen mot kulturbolsjevismen blir ført med alle middel, med einast eit holt skal av danning som moralsk forsvar. For danninga dei to tek til seg, er nok ikkje verd den tida som førelesingane tek: «Det var ikkje spørsmål frå salen. Aldri. Vi vakla ut i frisk luft».

Attende i nord

Dei linjene som Fløgstad teiknar opp, frå den europeiske fascismen og inn i dei europeiske demokratia, er like fullt ikkje fullt så rette som ein kan få inntrykk av. Fascismen vil ikkje komme trampande med «lærstøvlar, bokbål, massemøte og opphissa demagogi», ikkje stormande, men «meir som eit skifte i vêret».

Klimaendringar tek tid; katastrofen kjem sakte. Framtidstilstanden han skildrar i «Nordaustpassasjen» (2012) er såleis ikkje ein fascistisk dystopi. Ikkje akkurat. Romanen sitt fabulerande språk og leikne lynne er nok meir i slekt med «Grand Manila» enn med «Grense Jakobselv», men først og fremst synest Fløgstad å leite fram att noko av overskotet og galskapen frå romanar som Det 7. klima.

Det er samstundes ein mørkare tone i Fløgstad si etterkvart sedvanlege raljering mot kapitalismen og massemedia, truleg ei følgje av at historieskrivinga i større grad blir problematisert, og at historia med stor H såleis spelar ei viktigare rolle i dei seinare romanane hans. Den vesle historia om brørne Agustín og Epifanio Neander, som forteljaren Kjell Kistefjell prøver å nøste opp i, er også den store historia om vegane frå den spanske borgarkrigen til revolusjonane i Mexico og Sibir, der dei to gutane respektivt veks opp: «Etter nederlaget i den spanske borgarkrigen var det nettopp den russiske og den meksikanske revolusjonen som tok hand om flyktningane». Men Fløgstad tek også Historia heilt heim.

Til liks med mykje anna skjønnlitteratur som har omhandla 22. juli på eit eller anna vis, blei delane om 22. juli i «Nordaustpassasjen» kritiserte for å vere «innmonterte» og «spekulative». I ein viss forstand er vel nettopp det spekulative noko av det fascinerande i litteraturen, men er det naudsynleg meir spekulativt å ta tak i det som står heilt nært i tid og minne? «Røyndommen stemmer sjeldan heilt overeins med minna om røyndommen. Men minna vil vinna», seier Kistefjell, og bakanfor ligg nok Fløgstad si uro for at ei viss forteljing om 22. juli skal bli rådande, at historie skal bli til Historia. Ifølgje Kistefjell er det forteljinga om den sjølverklærte anti-kommunisten Breivik som er i ferd med å gli bort, og med det dei sosiale tilhøva som har prega oppveksten hans.

Kva om terroristen verkeleg kom frå Rena, spør han, slik NRK kom til å hevde på eit tidleg stadium i etterforskinga? Ville vi då saumfart Rena for å finne dei sosiale forklaringane på ugjerningane hans? Kistefjell påpeikar iallfall den manglande vilja til å saumfare det han hevdar fleire forfattarar (les: Fløgstad) har kalla «oslofjordhumanismen»: «Med Aftenposten, Dagens Næringsliv, tabloidar og NRK som åndeleg føde kan folk på vestkanten i Oslo leva eit heilt liv utan å møta motforestillingar».

Kistefjell dreg vidare fram dei enorme endringane 11. september 2001 førde til i det amerikanske samfunnet, og i verda elles. Var endringane etter 22. juli tilsvarande store? «Kan det vera slik at åtak utanfrå forandrar alt, åtak innanfrå, frå djupet i oss sjølve, forandrar ingenting?» Kistefjell konkluderer ikkje. Men han stiller spørsmålet, og lèt det dirre i medvitet til lesaren.

Kistefjell sine refleksjonar over litteraturen og kulturlivet er mest for ein resignasjon å rekne. Med eit David Foster Wallace-sitat presenterer han kulturdebatten som ein maktkamp mellom ein flokk kvite haiar i eit badekar, og reflekterer sarkastisk at når vi endeleg «når ut» i denne debatten, er det i fortynna form, som skumma avløpsvatn i eit massemedialt uttrykk. Er forfattarane sitt verknadsområde redusert til den type syslar som romanpersonane Tomas Espedal og Kjartan Fløgstad driv med i romanen, nemleg å halde skrivekurs?

I det heile synest Kistefjell, som tidlegare skreiv skjønnlitteratur, men no skriv rapportar og konsulentfråsegner, å vere usikker, nærmast angrande, på det han har fått utretta i sitt virke: «Til liks med mange andre hadde også eg vore marxistjeger med pennespissen på papiret, med god spalteplass og rikeleg taletid».

Gjennom tankar og tvil, anger og undring blir også hans eiga forteljing problematisert. Kvar skriv Kistefjell frå, politisk, historisk og kulturelt? Som Gerd Elin Stava Sandve skreiv i si bokmelding, i Dagsavisen, handlar «Nordaustpassasjen» om ordets makt, men også om ordets avmakt.

Samtida og fortida

Etter tittelen å døme, er vi framleis i nord når vi opnar Fløgstad sin komande roman «Magdalenafjorden». Men på omslaget skimtar ein også Franco, ein hakekross og slagordet «Viva España».

Til liks med Kjell Westö, som i år er nominert til Nordisk Råds litteraturpris for romanen «Svik 1938» (2014) – «Hägring 38» (2013) – synest Fløgstad å ha funne noko av interesse i åra mot slutten av trettitalet, då motsetnadar og uvisse blussa opp fleire stadar i Europa.

«Magdalenafjorden» er ein «samtidsroman frå vår nære fortid», les ein i Gyldendal sin presentasjon av boka, og sanneleg ser det ut til at industristaden Lovra dukkar opp att òg.

«Kvar gong ideane sviktar, lagar mennesket nye ord», skreiv den tysk-amerikanske legen Martin H. Fischer. Og Fløgstad lagar nye romanar. Så gjenstår det å sjå kva slags band han har funne mellom diktatorveldet til Franco og den vesle fjorden heilt nord på Svalbard som ber namnet Magdalenefjorden. Eller Magdalenafjorden, som Fløgstad kallar den.

Ein potensielt viktig detalj.



ESSAY AV EIVIND MYKLEBUST

Eivind Myklebust (f. 1988) er masterstudent i allmenn litteraturvitskap.


Trykket i Ny Tid 21.03.2014.


---
DEL