Exit Britannia

Storbritannia har meldt seg ut av EU, men er framleis i Europa. Heidi Sævareids forelsking i Storbritannia har gått over. Men dei bur framleis ilag. Kva gjer ho? Ho tar fram humoren.

Mette Karlsvik
Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid. (Bilde: © Tove Breistein)

Life in the UK

Heidi Sævareid

Flamme Forlag

Norge

«Hei, Storbritannia! Eller – kan jeg kalle deg England? Er det greit? Jeg mener jo hele deg, altså Great Britain, United Kingdom. Men du er liksom England for meg. Og sånn tenker vel du også? Du er den viktigste i konstellasjonen. Skottland, Wales og Nord-Irland er noe annet.»

Hei, lesaren! Der fekk du lese byrjinga på eit slags brev om Storbritannias utmelding av EU, og om den splittinga som skjer innanfor landets grensar etter folkerøystinga om Brexit. Men brevet, eller essayet, eller boksingelen handlar om meir enn splittinga av samveldet og av Europa: Denne personlege teksten handlar òg om det å vere innvandrar til Storbritannia – om det som skjer med henne, og andre innvandrarar, når det nye heimlandet melder seg ut av EU. Sannsynlegvis må mange dra. Familiar kan bli splitta. Frå å vere eit innvandrarvennleg land, med stor røynsle i og evne til integrering, krev Storbritannia snart at innvandrarar må levere omfattande søknadar for å få bli buande. Flervalstesten «Life in the UK» er ein del av søknaden og har ein stor rolle i Heidi Sævareids bok-singel. Så stor at eg vil kalle den ein bærande struktur. Eit brev – og ein slags fleirvalstest i eitt, altså. Kva blir det?

Det blir ikkje enkelt. Men verda er ikkje enkel, skriv Sævareid i ei anna bok som nyleg kom: Bruddlinjer (2017). Life in the UK blir eit intrikat og elegant oppgjersbrev. Ein kan kalle det ein original take on den gamle epistolariske forma.

Denne personlege teksten handlar òg om det å vere innvandrar til Storbritannia.

Epistolaret er gjerne ein kort roman skrive i brevs form. Dei første var spanske, franske og portugisiske og var kjærleiksbrev. Epistolaret kan ha ein avsendar, eller det kan vere ein dialog. I Life in the UK er det faktisk to avsendarar. Sævareids eg svarar på testen som Storbritannia gir henne. Danna som hen er, svarar eget med adressatens eigne språk. Det er eit intrikat brev, og elegant som dronning Viktoria. Samtidig er brevet ei førebuing på «Life in the UK»-testen. Ein test som kan hjelpe forteljaren til å fortsetje å vere i Storbritannia, trass i at forelskinga har gått over.

Kultur og danning. Sævareids forteljar busette seg i England out of love. Eget skildrar ein kjærleik til den engelske røysta, som vi har høyrt på TV og radio frå vi var små; til det engelske språket, som er kulare og større enn vårt eige; og til David Attenborough, scones og sjølvsagt musikken – då særleg David Bowie, som sjølv flytta frå Storbritannia. Forteljaren kjenner England betre enn England kjenner Noreg. Men at England er så oppteken av seg sjølv, er ikkje eit problem. Tvert imot. Problemet oppstår når forteljaren kjenner seg avvist. Forteljaren reagerer sofistikert, med å sjå kompleksiteten i sitt object of desire. For Storbritannia er paradoksalt, som dette brevet. Brevet er eit privat lite Brexit. Eit Prixit. Samtidig er det eit forsøk på å forbli i Storbritannia.

Språket er smart, skarpt, korrekt, og stundom isande kaldt.

Brevet er òg samansett: Det både teoriserer rundt og praktiserer det kulturelle og danna ved Storbritannia. Sævareid skildrar hundreår med kultur og danning. Og praktiserer danninga: Ho driv eit folkeopplysningsarbeid i fleirvalstestform. Men viktigast er måten ho «praktiserer» England på i språket. Språket er smart, skarpt, korrekt og stundom isande kaldt. Men eg kjenner òg att jenta som i oppveksten måtte forsvare at ho snakka pent. Ho vaks opp i Agder, men holdt på dialekta til foreldra frå Oslo. Også i Oslo måtte ho forsvare sosiolekta si: På Blå, på Blitz og andre stader der ho gjekk, måtte ho forklare at ho ikkje var frå vestkanten av byen.

Sævareid praktiserer den erkebritiske «passiv-aggresiv»-haldninga: «Unnskyld at jeg spør, England, men tilbakevirkende lover og regler er vel ikke noe et demokrati skal innføre? Ikke for å klage, men jeg føler meg temmelig maktesløs.» Heile dette brevet er ei klage. Det er eit elegant, drepande skarpt og stundom satirisk oppgjer med «eksen», Storbritannia. Oppgjeret skjer ofte i språket. Sævareid tar i bruk det avvæpnande britiske trikset av å smigre og kritisere i same setning.

Brevet er eit privat, lite Brexit. Eit Prixit.

Eit musikalsk verk. Forfattaren møter den britiske haldninga «Go back to your own shithole» med humor: «Jeg skal ikke si noe om dritthullet mitt, England. Her handler det om deg – verdens navle.» Teksten har flust av elegante oneliners, som «du liker å le, England, men du liker ikke å bli ledd av».

Likevel er ikkje satirisk spel og språkleg iscenesetjing poenget i dette verket. Det er eit musikalsk verk. Sævareid treff den rette balansen mellom lys og mørke. Einskilde, poengterte supersetningar går som refreng mellom drivande energisk – stundom forelska, stundom rasande – prosa. Og som ein puls gjennom alt går spørsmål og svar frå testen.

Sævareid skildrar eit England som etter EU-utmeldinga har mista sansen for fellesskap. Samtidig er skriftet ei slags utmelding frå det nye England. Ho viser skuffing og fortviling for endringa som skjer i Storbritannia og the prospect of kanskje å måtte flytte derfrå og miste alt det bittersøte som Storbritannia er. Slik dankar Riksmålsprisvinnarens oppgjersskrift det engelske språket ned i Dr. Martensstøvlane sine og går seirande ut:

«Å lykkes i å trekke ned i do krever flaks eller håndlag eller begge deler. Men noen ganger går det bare ikke, og da kan BBC melde dette: A woman who threw her poo out of her date’s toilet window because it «would not flush» had to be rescued by the re brigade after she got stuck trying to retrieve it. The poo did not land in the garden, but became wedged between two non-opening windows. Life in the UK.»

---
DEL