Eit spørsmål om uskuld

Ingen er skuldige i tragedien skildra i Hvitt hav. Men ingen er uskuldige heller.

Rødyøyløva er et fjell på Rødøy i Rødøy kommune

Roy Jacobsen: Hvitt hav. Cappelen Damm, 2015

Finst det verkeleg ikkje noko «så rommelig som havet», som Alexander Kielland skriv i Garman og Worse? Er det sant at havet har tålemot, at «i sitt store kjølige dyp eier det plass for all verdens jammer»? I Roy Jacobsens Hvitt hav er ikkje havet menneskeleggjort. Hav er hav; farleg og flott, ein æveleg gravplass for fiskarar – uforsiktige, eller ofre for forlis. Havet er aldri reint meir, skriv Jacobsen, i denne historia frå 1944.
Me vert tekne med til Barrøy – den fiktive øya frå Jacobsens førre utgiving. Som i romanen De usynlige, følgjer vi Ingrid og det vesle samfunnet på Helgelandskysten. Området er no frekventert av krigsskip og båtar med nazioffiserar. Dei siglar att og fram forbi øyene, mellom busettingar, bunkersar og fort.
Ein dag kjem noko heilt anna drivande. Blåkvite kroppar – lika av russiske fangar frå det tyske skipet «Rigel». Skipet har vorte senka av dei allierte, og 2500 av 2800 russiske fangar druknar etter forliset; dobbelt så mange som omkom då «Titanic» sokk. Eg hadde ikkje høyrt om dette før eg las Jacobsens bok. Kvifor har det vore vanskeleg å snakke om «Rigel»? Korleis skal ein snakke med kvarandre i Noreg, om dette som dei allierte hadde skuld i? Korleis skal ein forklare hendinga til dei attlatne i Russland?

SvartRoy Jacobsen Hvitt hav byrjing. Hvitt hav skildrar den store historia med éi einskild historie – ei kjærleikshistorie som òg blir «sukkeret» som gjer det tunge stoffet lettare å ta inn over seg. Det byrjar svart; byrjar med desse lika som kjem til Barrøy. Ingrid ber og handsamar dei. Ho skremmer vekk måsane med Krag Jørgensen. Då ser ho at det er liv i ein av kroppane. Ingrid bind og pleier brannsåra, og reddar livet til soldaten. Ho gir han tryggleik: Ikkje berre skjuler ho han for tyskarane – ho snakkar russaren roleg etter traumet. Ingrid fortel og forklarar, på norsk, til ein russar, som svarar i hytt og vêr på russisk. Ingrid gir liv og helse, ro og kjærleik i den sjuke tida. Men ikkje eingong ho er berre uskuldig. Ingrid er god, sterk, handlekraftig og dyktig i faga sine – å handsame fisk og årer.
Når ho skal setje eit nytt liv til verda, går ho til havet – som har så mange spor av raudt i seg.

Fiske etter fakta. Desse spora vert omsider no følgt etter – ikkje berre av Roy Jacobsen, men også av ein russisk journalist: Anna Sikova er redaktør for Komi Republics månadlege magasin – eit medium for den meir grundige journalistikken. I 18 år har ho undersøkt saka om soldatar som reiste frå Komi under andre verdskrigen, som aldri kom attende, og som pårørande aldri fekk vite noko om. Ho søkjer i Finland og Polen, Tyskland og Frankrike. Ho finn fleire gravstader, før ho kjem inn på eit norsk spor. I september i år reiser Sikova frå St. Petersburg til mellom anna Tjøtta på Helgeland. Her får ho høyre om «Rigel»-tragedien – og får også vite at hendinga er lite omtalt. Fangeskipet av Leif B. Lillegaard fekk rett nok store oppslag i til dømes VG då dokumentarromanen kom ut i 1974. Men så høyrer det med til historia at det ikkje finst treff i same avis på «Rigel» frå juni 1945 og til artiklane om Fangeskipet stod på trykk. Fangeskipet er forteljinga om éin einaste fange: ein russar som blir skjult i hus etter hus. Ifølgje VG skildrar Lillegaard «befolkningens djerve og fåmælte klokskap som lokale strateger overfor tyskernes jakt på overlevende» (Odd H. Vanebo). At skipet vart senka av dei allierte er, ifølgje Lillegaard sitt føre- og etterord, ikkje motivasjonen bak boka: Han vil rett og slett fortelje ei heltehistorie. Også Jacobsens roman har dei positive forteljingane som hovudfokus: Ingrid personifiserer og konkretiserer heile Helgelandskystens djervheit og «fåmælte klokskap». Ho skjuler russaren. Når ho fryktar at tyskarane har mistanke om kva ho gjer, ror ho han til ei anna øy. Kjærleikshistoria mellom Ingrid og soldaten, og Ingrids heltedådar, er hovudhistoria i romanen. Men i Hvitt hav finn denne lesaren nyansar i helteskildringane. Eitt døme er når yndlingen Arne «mistar uskulda» på loftet til Ingrid: «[Ingrid] sier at han skal være forsiktig og stå bak henne så barnet ikke blir skadd. Han er ivrig og hardhendt, og det varer ikke lenge. Hun sier at han ikke kan sove der, ikke i dette rommet, men at hun håper at de vil bli over onna, til de også har fått unna myrslåtten på øyene. Han sier noe, men hun hører ikke hva, det lyder som snufsing, og hun ser ikke etter. Han legger hendene rundt magen hennes, de er varme og harde som knust skall rundt et kolossalt egg.»

Du har nå lest 3 gratis artikler denne måned. Er du abonnement, logg inn i
toppmenyen eller tegn online abonnement (69kr) for å lese videre.

Kommentarer
DEL