Eit mini-atomåtak i Londons gater

23. november var det ti år sidan Alexandr Litvinenko døydde av skadane frå poloniums-forgifting. 

Foto: Mette Karlsvik

14/10–2016. «Om Sasja var i live, ville eg sitte med han her no.»

Marina Livtinenko sit med ryggen mot rommet. Om Aleksandr Litvinenko var i live, ville han nok ha sete motsett veg. Den tidlegare offiseren i russisk sikkerheitsteneste ville ha feira 22-års bryllaupsdag med Marina. Dei ville kanskje ha sete her, i The Frontline Club, tenketanken for demokrati- og ytringsfridomsspørsmål. Ha feira Aleksandr sine regimekritiske bøker. Feira fridomen til å spasere frå Paddington til The Frontline, fridomen i London. Feira alt dei har klart: Å møtest. Å skilje seg frå tidlegare ektefeller. Å få Anatoly, sonen, som no er ferdig på universitetet og skal bli journalist.

Men Aleksandr er ikkje i live. 14. oktober 2006, på dagen seks år etter at han og Marina fekk britisk statsborgarskap, blir han forgifta av polonium 210. På dødsleiet lovar Marina Aleksandr å få dei skuldige dømde. Ti år seinare, på dagen, skal eg snart få vite korleis det har gått.

AFP PHOTO/LEON NEAL

14/10–1994. Marina ammar Anatoly. Han treng henne heile tida. Marina har ikkje tid til å handle bryllaupskjole. Men ho har rutine på å ordne håret. Ho set det opp bak, med nåler. Langs andletet heng lokkar som ho krøllar med ei varm tong. Ho vel den gjævaste av dansekjolane sine. Kjolen er svart.

«Eg var aldri oppteken av å gifte meg. Det var Sasjas idé. Han var så innbiten. ’Vi må gifte oss, det er veldig viktig,’ sa han, med tyngd på ’må’ og ’veldig’.»

Aleksandr tar på seg ein lys dress. Så reiser Marina og han til registreringskontoret og blir mann og kone.

Marina sitt første ekteskap var med hennar eigen dansepartnar. «Det var praktisk å gifte seg. Vi reiste så mykje rundt saman. Å gifte seg gjorde reisinga lettare,» minnast Marina. Aleksandr var også gift, men ikkje lykkeleg. Marina og han hadde kjent kvarandre berre i eit par månadar då Marina skjønte at ho var gravid. Det var ikkje aktuelt for henne å ta abort.

«Men eg kunne ikkje vere trygg på kva Sasja ville seie. Du veit, menn … Men han vart svært glad. Han sa: ’No kan du aldri gå frå meg.’»

Frykta han at du skulle gå frå han?

«Han var aldri sikker på at eg ikkje skulle gjere det. Han opplevde meg som sterk og sjølvstendig.»

Det følgjande er henta frå Marina Litvinenko sine vitneforklaringar eller vart fortald av henne under intervjuet: Som offiser i sikkerheitstenesta vart Aleksandr, seint i 1997, gitt «ein eintydig instruks om å utføre ei mordhandling». Dette skulle han kunne gjere innanfor ein «hemmelig, uforklarlig eining». Jobben var å drepe vitskaps- og forretningsmannen Boris Berezovskij. Kva skulle Aleksandr gjere? Han grublar over det i fleire veker, og går så til Berezovskij og fortel om ordrane. Han klagar til arbeidsgivaren sin, og blir uroleg for eigen sikkerheit. I april 1998 reiser Marina og han til Berezovskij si hytte. Aleksandr fortel alt til eit kamera. «Dei gjorde dette i tilfelle nokon skulle bli arrestert. Eller endå verre, bli drepne,» fortel Marina.

Eit halvår seinare fortel Aleksandr «alt» i ein direktesendt pressekonferanse. «Aldri før i historia til russisk sikkerheitsteneste har FSB fått så mykje merksemd,» fortel Marina: «Sasja og dei andre snakka om korrupsjon, kriminalisering av byrået og det faktum at systemet som er sett opp for å forsvare folk, blir eit system som folk treng vern mot.» Aleksandr mistar jobben. I mars 1999 blir han arrestert.

1999, Butyrkafengselet, Moskva. Marina står i ein kø for å komme inn. Timar seinare kjem ho fram til luka. Så blir ho sendt heim att. Du må ha ei tillating, får ho vite. Tillating? Marina drar heim, leiter opp privatnummeret til fengselsdirektøren og ringer han. «Du må innhente løyve frå sentralt hald,» seier han. Morgonen etter kjem Marina ut frå eit statleg kontor med ein attest på at ho kan vitje mannen sin i fengselet. Endeleg er ho tilbake, med ein boks med mat, og denne gongen kjem ho heile vegen gjennom.

«Sasja var sjokkert då eg stod der. Ingen trudde at eg skulle komme inn. Særleg ikkje direktøren for fengselet.»

Denne styrka di minner meg om når du lovar Sasja på dødsleiet å få den skuldige dømt.

«Då eg gjekk til fengselet den gongen, var eg klår og styrt av krefter som eg ikkje visste at eg hadde. Det liknar kampen med rettssaka. Eg visste at eg måtte handle.»

Lyst til å lese videre?

Logg inn eller registrer deg her

---
DEL

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here