Brua til Vatnamýri er sund

Andri Snær Magnason kjempa endene si sak på Island. Han blei ikkje president. Men klimatalene hans falt i god jord, og har byrja ein ny
type miljømedvit.

Mette Karlsvik
Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid. (Bilde: © Tove Breistein)

Brua til våtmarka er sund. Vatnamýri er full av andungar. Dunnøsta dyttar hovuda inn under kvarandre sine venger. Byen er dekt av mjuk morgontåke. Det luktar grønt gras og gryande dag. Alt er rundt, mosemjukt, heilt. Menneskekroppen sine armar, bein og laust hår kjennest rotete. Søppel er ting på feil plass. Andemor lagar kvasse lydar og strekkjer hals. Også ho vil verne dette vakre, vedunderlege, liksom uverkelege.

Ein handskriven papirlapp heng på døra til symjehallen. Vesturbærlaug har aldri svikta før. Men denne morgonen har noko skjedd. Kva, kva? Eg kan ikkje islandsk. Men har ein nordmann tid nok, tenkjer han seg fram til meininga. «Bassenget er stengt grunna eit privat arrangement». Eg skjønner framleis ikkje. Islendingar har snakka om å privatisere ferskvatn. Men privatisere klorvatn, det gjer ein ikkje på Island. Å starte dagen med symjing og heiturpottur er ein menneskerett. Som frisk luft, ein stad å bu, tryggleik og varme. Symjehallar ligg som perler i akoytaøsters over Reykjavika. Maks to kilometer til neste. Eg luktar meg fram gjennom tåka. Sola tergar tåka opp. Disen fordampar. Men over heiturpottur på Sundhöllin ligg ei lokal byge. Ei godvêrsbyge, med ein gamling inni. «Góðan daginn,» seier eg. «Jau. Men dagen byrja ikkje som god,» seier gamlingen: «Eg såg ikkje huset på andre sida av vegen då eg vakna. Misten var for tett.» Den tette morgontåka er eit uvanleg fenomen i byen. Ho oppstår når kald havluft kjem inn over varmt land. Reykjavik er sjeldan varm. Sjølv i juni. Men også Island merker klimaendringane. Elvene frå Vatnajökullen veks. Isbrear trekk seg tilbake. Klima- og miljøvernspørsmål er valkampsakene til den nest mest populære kandidaten i det islandske presidentvalet desse junivekene. Andri Snær Magnason er ikkje berre naturvernforkjempar. Han er kunstnar, forfattar, formidlar. Historia om den blå planeten er ein av forteljingane som skildrar den fantastiske planeten, den som er både blå, kvit, mosegrøn og olivenfarga. Men det som engasjerer mest med boka, er borna vi følgjer. Brimi og Hulda. Bestevenene. Hjarta opnar seg når ein blir glad i noko eller nokon. Det er vanskeleg å skade dei ein ser inn i auga; dei ein blir kjent med og får tett på kroppen. Dét bør i høgaste grad òg gjelde luft, vatn, vêr.

Andri Snær Magnason kjem i ein liten leigebil og hentar meg. «Solgte du SUV-en då du blei miljøpolitikar?» spør eg. «Nei,» seier Andri, «eg har leigd meg ein bil til bruk under valkampen.» Slik er han framleis SUV-arane sin president. Men også dei som køyrer liten bil med mindre utslepp. Biltrafikken er velorganisert og uavbroten. Han blir ein nøytral graut i bakgrunnen, noko som går inn det eine øret, ut det andre, medan Andri krossar byen i bil, og fortel om barndommen:

På sytti- og åttitalet oppheld Andri seg hos besteforeldra i feriane, og får sosekjøt frå dyr han veit kvar han har beita. Andri kjenner heile historia til dyret. Han er berre tenåring når han publiserer den første forteljinga si. Dei første bøkene er ulike former for konseptpoesi. Bonúspoesi kjem ut i 2003, og er ein pastisj over supermarknaden Bonús. Boka ser ut som Bónus sin eigen sjokolade, deira eigne brød, kjeks, fiskepinnar og så vidare. Over heile landet står Bónuspoesi i sjokkseljarar side om side med sjokoladane, tannkremen, kva som helst av momspliktige varar. Boka sel mest av alle bøker på Island. Meir enn Laxness. «Noko av ironien med prosjektet var at eg selde boka så billeg. Eg kunne ha blitt millionær på prosjektet, om eg tente meir for kvart eksemplar.»

I boka Draumelandid klagar han staten for hallikverksemd, på vegner av naturen. Andri skuldar forbrukssamfunnet og kapitalismen for det som går galt. Han åtvarar: «Dette kjem ikkje til å gå i lengda.» For Island har ikkje heilt reint rulleblad når det kjem til miljøsaker. I 1995 lagar staten, ved statsministar David Oddsson, ein famøs pamflett. I grell og skakk nittitals word art: «Invester industrien dykkar på Island, og få elektrisitet til spottpris!» And so they do, nordamerikanske aluminiumsselskap. Vassdrag blir demma opp over heile landet. Store kraftverk blir bygde, og jomfruviddene blir gjennombora av monstermaster og høgspentliner. Opne landskap blir eit sjakkbrett av kraftliner – og det til relativt liten vinning. Ein del dollar i statskassa, sure enough. Men er dei smarte, kan naturressursane bli brukte på ein meir lukrativ og/eller miljøheldig måte. «Etter Draumelandet-boka har mange ting blitt endra på Island. Fleire av visjonane som eg hadde der, blei verkelege. Eg ønskte til dømes at den gamle NATO-basen skulle bli eit område for forsking på nye energikjelder som geotermikk og vindkraft. Det har det blitt.»

Ein går i ull på kontoret og på fest. Skjegg er like lange som slangeskinnskoa deira var. Krakket og boomen har dette til felles: Islendingane er like ekstreme i livsstilen.

Andri sin valkamp går stundom trått i møte med bilavhengige, SUV-elskande islendingar. Dessutan hevdar mange at miljø blir betre på globalt nivå om Island demmer opp vassdraga sine. The Guardian hevdar i ein artikkel at Island skal kunne produsere elektrisitet frå vulkanane sine, og at det er frå slike kjelder den importerte elektrisiteten kjem. «Det er som å hevde at alvar lagar krafta,» seier Andri. Fantastiske naturområde, som han omgåst i det daglege, forsvinn. Karahnjukardammen er den største dammen og dekker eit område stort som Manhattan med vatn. Under vatnet ligg dei gamle hekkeområda til kortnebbgåsa. Gåsa står på lista over utrydningstruga fuglar. Det blir litt spetakkel før bygginga av Karahnjukardammen. Mor til Björk, Hildur, er ein av dei som lenkar seg saman i byggevegen opp til dammen. Det hjelp ikkje. Dei svaltestreikar. Det hjelp ikkje, dét heller. Så blir dammen bygd og vatnet stig. Ein seier jo at det finst nok av vatn på Island. Men midt på 00-talet blir også dét usikkert. Det nyliberale statsstyret har privatisert det meste som kan bli privatisert, og vil no også selje ferskvatnet. Det blir igjen bråk. Hildur, Björk og Eva Joly er på saken. Vatnet ender med å vere i folket, staten sine hender.

No blandar Andri Snær seg inn i miljøspørsmål for fullt. I 2006 søkjer han Reykjavik kommune om å få slå av alle byen sine lys i ein halvtime. «Lights off – Stars on» blir stødd av kommunen. Medan lysa er slukte, held astronomen Þorsteinn Sæmundsson eit radioframlegg om verdsrommet. Så blir lysa slått på igjen, og the show goes on i Reykjavik: Det er framleis to år att med champagnefontener og overforbruk før krakket. Ei ny-økologisk bølgje av gjenbruk, delekultur og heimelaga mat og klede skyl over landet. Ein går i ull på kontoret og på fest. Skjegg er like lange som slangeskinnskoa deira var. Krakket og boomen har dette til felles: Islendingane er like ekstreme i livsstilen.

Det er vanskeleg å skade dei ein ser inn i auga; dei ein får tett på kroppen. Dét bør i høgaste grad òg gjelde luft, vatn, vêr.

Turistane er dei same. Det blir berre fleire av dei. Dei kjem mot Norræna Husid – Nordiske Huset – med flybussen frå Keflavik, krossar Reykjanes, Hafnarfjorður, og tar av mot Reykjavik. Rett etter Hafnarfjorður, på sida som vender mot havet, ligg Bessastaðir. På ei flat, forblåst, men opa og vill øy, ligg presidenten sitt vesle palass. Bessastaðir er eit par bygg i stein, ved ei kyrkje. Det er langt herfrå til Allthingi, der realpolitiske avgjersler blir tekne. Men Andri meiner at nettopp klimatemaet er noko presidenten kan jobbe for. «Globale problem krev globale løysingar. Presidenten kan lage internasjonale nettverk.» Så køyrer han til Laugardalslauget for å sitje i varmestampen med ein dansk regissør. Men forresten, seier han: Kom til vallokalet mitt i kveld. Alle er velkomne!

Dørene til vallokalet er opne. Eg får suppe av ugras. Ein duo syng ode for dei uønskte vekstane. Det minner om musikarane frå moserevolusjonen rundt 00-talet: «Krut»-musikarane var «naturbarn» og kunstnarar som Múm, Sigur Rós, Soley og fleire som var elska over heile verda for det snille, fengande, kanskje naivistiske uttrykket. Dei var kritiserte for dei same karaktertrekka. «Krút» betyr «søt». Omsynet og kjærleik til alt levande er fyndorda som Andri driv valkamp med. Korleis det enn går i valet, har han opna opp samtalen om klimaspørsmål og naturvern, igjen. Men brua til Vatnamýri er framleis sund. «Brua er øydelagt,» seier eg til resepsjonist Sigrún. «Nei då. Brua er ikkje øydelagd. Vi berre demonterte henne litt, for å gi endene fred,» fortel Sigrún. Slik var det ikkje for eit par-tre år sidan. Då gjekk eg rett frå busstoppen, over bekken, og over stiar til Norræna Husið. Noko har skjedd med forholdet til våtmarker og verneområde sidan då. Noko bra. Andri og Björk frontar kampen for å gjere høglandet og viddene i innlandet til verneområde. Himmelen, skyene, havet, øyene utanfor er det overordna; er rammene som alt anna kjem innanfor, alt anna er underlagt. Går lufta i lufta, kan det vere det same med litteraturen, historiene, menneska, krigane, kva som helst. Så vi begynner der, i det store, det luftige, det som er langt unna og vanskeleg å få heilt tak på. Det fortsett i varmestampen, med nye pensjonistar. Vi slepp kvarandre tett på når vi deler vatn: Inn på huda, inn i håret, munnen, innanfor huda. Akkurat som lufta, luftfukta, surleiksgrad i luft og hav. Vi tar det ikkje inn over oss. Sanninga om klimaet, altså.

---
DEL