Opstads orfismar

Opstads dikt og aforismar temmar ei villfaren verd.

Mette Karlsvik
Karlsvik er forfatter. og litteraturkritiker i Ny Tid. (Bilde: © Tove Breistein)

Steinar Opstad:
Kjærlighetstapene
Kolon forlag, 2015

 

OpstadSteinarKjærlighetstapeneSTORNYOrfeus danna dyr med lyrespel. Den mytologiske kulturhelten elska så inderleg at han mista kjærasten sin. I Kjærlighetstapene – dikt og aforismer skriv Steinar Opstad at ein diktar «må vende seg bort fra sin elskede mange ganger for å omskape kjærlighetens drama til poesi. Men å ha en orfeisk sjel må ikke forveksles med å være svikefull». Opstad er trufast mot kjærleik og det inderlege i denne skildringa av håp, tru og kjærleik, og tap, tvil og fortsatt kjærleik. Måtte dei bli formidla, måtte dei vere skjær av kjærleik i ei opprørd og galen verd.

Poeten. «Han er eit overskotsmenneske,» seier Truls Lie. Det er midt i november, første dag med snø, og berre dagar sidan Opstad las om vinden på Kunstnernes Hus i Oslo: «at det fins en fugl større en vinden. Men livet har lært meg at så fort det kommer tre eller fire andre fugler flyvende // så blir vinden igjen det største». Vi ser ut på vêret, inn i lågt skydekke. Inger Christensen skreiv ein gong at ho likte å sjå vêrmeldingane. Ikkje for å kjenne til korleis vêret ville bli, men for «et øyeblikk å se verden fra oven». Gud er til stades på mange måtar i Opstads nye bok. Som tema, men også som metode: å sjå stort på verda. Dét er ein stor påstand. Men Opstad ser stort på verda. Det opstadske overskotet er der som visjonar, gjennom dikt og aforismar. Diktaren sjølv hevdar at det er eit ikkje-idealiserande blikk. Vi går til teksten etter eit alternativt svar:

Poesien. «I poesien så vel som i livet kan for mye inderlighet være et tegn på tomhet, akkurat som for lite inderlighet kan være et tegn på det samme,» seier Kjærlighetstapene. «Du er nødt til å elske noko i sund for å komme vidare som lyrikar,» seier poeten (Vårt Land, august 2015). For størst av alt er kjærleiken: kjærleiken til eit anna menneske, kjærleiken til eit fellesskap. Opstad materialiserer fellesskap til aforismar. Lite er så menneskeleg som denne sjangeren. Aforismar er tekstar folk tar med seg heim. Dei festar seg til folk som kjøleskåpsmagnetar, og er her den dag i dag som eit påtrykk på kaffikruset mitt. Ordet «aforisme» kjem av det greske aforismos/aphorizein. Det tyder «å avgrense». Men all presis og avgrensa tekst er ikkje aforismar. Dei opstadske aforismane er intense poetikkar. Dei er tydelege stjerner å orientere seg etter i ei kaotisk verd. Men når dette blir skrive, finst enno ikkje ei melding av boka i noko norsk medium. Poesien treng formidlarar. Opstad er ein av våre viktigaste slike. Himmelretninger (Kolon, 2011) er eit døme. Essaysamlinga formidlar tolv poetar – mellom andre Ellen Einan, Gunvor Hofmo, Paal Helge Haugen og andre nytidige/modernistiske poetar. Ein kan òg kalle det ei samling poetikkar, ei samling litterære motiv; leiestjerner:
«Noen mennesker har denne evnen til å brenne seg på lyset som de selv utstråler […] og jeg vet at om de døde så ville jeg bare felle lyse tårer for dem.»
Slik blir Himmelretninger ei romferd i … kryptotradisjonen … av modernistiske lyrikarar: Opstad kastar sitt lys over dei utstøtte eller på andre måtar på utsida. Alle hadde dei ein motstand mot det innlysande. Opstad peikte ut dei han meinte var «de virkelige genier» – som Ludwig Wittgenstein. Det er ei djupt human haldning Opstad her viser: Han kan løfte diktarar høgt. Han tar dei ned att. Kjærlighetstapene spenner mellom himmelen og jorda, mellom Gud og bonden. Velkommen inn i rommet:

Poesiens bytteøkonomi. «En poet må ha et minimum av bondevett, for når åndeligheten tar over, fordunster kunsten.» «Poeten er som grisen, lett å stresse.» Høgt og lågt står side om side i denne boka. Diktaren er sjølvironisk på diktarar sine vegner. Dikta er sjølv ironiske på poesiens vegner. Eit døme er kursiveringa av «lite» i «for lite inderlighet kan være et tegn på det samme». Lite er vel så inderleg som kursivering. Andre vil kalle kursivering styrande. Kursiven kan vere påtrengande. Men Opstad rammar kursivar stramt inn. Han er ein balansekunstnar på den smale vegen mellom for mykje og for lite. Kjem det naturleg, eller er det jobba fram? «Nesten ingenting er impulsivt eller spontant i diktet, det er forberedt gjennom år i dikterens sinn. For dikteren er livet en eneste lang øvelse i kunsten å konsentrere seg.»
Opstad er ein kresen språkbrukar og utvilsamt ein stor stilist. Der ute finst det eit utal av gode analysar av Opstad som språkbrukar. Noko nytt med denne samlinga er aforismane. «Aforismen sikter til ei verd som ikkje finst,» seier diktaren til Vårt Land. Aforismane er heile og ryddige. Dei er konsentrerte tekstar om konsentrasjon. Men verda og livet er kaotisk. Aforismane er ideelle – om det umulege idealet. Aforismane problematiserer det aforistiske. I dette ligg noko av spenninga i samlinga. For å seie det med Opstad sjølv, frå Vårt Land-intervjuet: «Poesien er det språket som egner seg best til å favne om det paradoksale.»

Gud er til stades på mange måtar i Opstads nye bok. Som tema, men også som metode: å sjå stort på verda.

Opstad gir minst to former for håp. Det eine er fellesskapet. For vel er boka skrive frå eit «eg» – men fellesskapet står sterkt. Det er der i vinden og i fuglane som ligg på vinden. «Vi» møtest i konsentrasjon i Kjærlighetstapene, som potensielle brør og systre i kloster. «Steinar av Oppstandelsen,» skriv forfattaren ein stad i boka. Munken drar veksel på poeten. Poeten drar veksel på munken. Dei deler konsentrasjon. Dei deler messe. Dei deler musikk og kor. Opstads kor er av dei tradisjonsløyse; dei som høyrer til i tradisjonen av dei som står utanfor. Opstad gir eit alternativt fellesskap: poesien sjølv. «Poesien er det dypest saklige og det eneste som forsoner.»

Poesien og verda. «Er troen en dagdrøm? Nei, slik kan det ikke være, for et helt liv kan ikke være fylt av en og samme drøm. La oss heller si at troen er like virkelig som været.» Vêret er tett på oss, her vi sitt i Oslo sentrum. Snøen blir til sludd, gatene varmare. Folk går ut, gjer bysentrum travlare. Eg er i det opstadske. Farta han har skrive med, smittar. Skuldrene senka, sansane opna. Kaffien framleis varm. Kafeen har stor plass, stor ro. Sjølvmordsbombarar drep hundrevis i Paris og Libanon. Frankrike bombar Syria. Norsk politi tar opp våpena. Noreg hastebehandlar endringar i loven for å stoppe flyktningstraumen i Finnmark. Folk massevandrar frå forferdelege kår til stader som dei har lese og høyrt at skal vere betre. Informasjon vandrar og flyt – som båtar og tog av flyktningar. Informasjonssamfunnet er ei æveleg summing, ævelege inntrykk. Bilete av dei gode liva blir lagra hos dei misnøgde. Som så mange gongar før i historia – ja, meir enn nokon gong, legg folk på vandring. Meir enn nokon gong vert det dokumentert. Det kjennest ute av kontroll; vilt, alvorleg. Nokon må temme villskapen. Orfeus tar opp lyra. Han speler tårene fram i forherda andlet. Sjølv dyr blir danna av orfeisk spel. Etter eit kjærleikstap vender Orfeus attråa si mot gutar. Forsmådde, forelska kvinner kappar hovudet av han. Hovudet flyt i land på øya Lesbos. Der held det fram med å synge, gjennom Kjærlighetstapene. Varme kvileskjær i ei tilfrose verd.

---
DEL