Tett tekst, ope verk. Ein poetikk

POESI: Hjarta som sluttar å slå, er forteljarens puls.

Jón Kalman Stefánsson. Fiskene har ingen føtter. Forlaget Press

Det går berre eitt tog til Oslo, og eg skal vere med. Eg småspring, og ramlar inn på ei boksjappe. Skal reise, men også med ei bok. Grip ei med kulørt omslag. Men mest av alt vill jag hångla med deg har intimistiske mugshots på omslaget. Det som er innanfor permane har eg (i 2004) ikkje sett før: Det er bloggaren Linda Skugges dagbok frå tenåra. Eg kjøper boka. Eg kjøper sjangeren. «Dagbok». Teksten er styreslaus. Men er han galen? Er det ei faktisk dagbok, eller er det dagbokisme? Er det spontant eller spontanisme, naivt eller naivisme? Er det skrive av tenåringen Skugge? Eller er Tenårings-Skugge rekonstruert av den vaksne Skugge? «Eg jobba mykje med å sleppe kontrollen og samtidig unngå å produsere litterært daukjøtt», seier ein venn av svensk poesi, ein annan ung forfattar, ti år seinare. Tina Åmodt snakkar om den siste romanen sin, den andre etter Anleggsprosa. Debutboka skildrar anleggsarbeid på sobert vis. Sement blir blanda, støtteverk reist. Setning bygger på setning til det som liknar normalprosa, men som har poesiens haldning. I Jón Kalmans Stefánssons roman Fiskene har ingen føtter rører Jakob mørtel. Han har bindemiddel i for at blandinga skal halde i hop som ei eining og «dermed får mening». Fiskene har ingen føtter er eit konglomerat av tekst. Boka er ei tilsynelatande samanraka blanding av forteljingar, dikt, «et kort essay om den kraften som ødelegger liv, som gjør ødemarken beboelig», og er verdas vakraste kjærleiksdikt. Boka er forteljingar frå Keflavik og Nordfjordur, om Oddur og Ari, eit eg, og Asmundur, Gunnar og Jakob. Tilsynelatande hoppande i følgje naudsyn og assosiasjon, tilsynelatande spontant og heftig, affektert og ustyrleg. Men det er ikkje galent. Eg sit att med eit tak om stoffet, ei kjensle av kva det handlar om. Bindemidlet i boka er språket. Språket blir sanninga sjølv. Det er besynderleg, er straumande, suggerande, kraftfullt og liksom desperat jagande etter liv, bort frå død. Hjartestans er forteljarens nerve.

Keflavik, baby. Jón Kalman Stefánsson er islandsk. Han var poet. Han braut gjennom som forfattar i 2007 med romanen Himmelrike og Helvete. Han skreiv om det å vere fiskar i tradisjonelle samfunn, og blei nominert til Nordisk Råds litteraturpris. Tre gongar. Han var ein av NRK P2s favorittar sist gong det skjedde. Stefánsson treff noko urnordisk, også med ein roman om det som gjer Island unordisk. Her handlar det ikkje berre om havet, fisken, kjærleiken og det å jobbe på fiskemottak i Sandgerdi, og å reise heimefrå og komme attende. Reisene skjer ofte til og frå Keflavik, denne gamle fiskelandsbyen som blei åstad for ein amerikanskdriven NATO-base. Årets roman vekslar mellom «før i tida» i Nordfjordur og det moderne og internasjonale Keflavik. Keflavik er framtida, er barndom og forelsking, er eit ikkje-sted, er svart. Alle kjensler finst i Keflavik. Alle sjangrar blir brukt for å skildre alt. Her er høgverdig, nesten arkaisk språk i same avsnitt som fiskarfolk sin bannskap. Her er vers med ujamn høgremarg, mellom blokkar av tett tekst. Teksten blir her og der eit hav som drar meg langt ut på Nordfjorden. Teksten bølgjer, kjem i sett, og overveldar meg. Men vips, så bryt det. Pragmatiske informasjonar er konkrete skjær å klatre opp på: […] ordene fra Thóra venter bakom mørket i displayet. Dette er en Samsungmobil. Ser på postkortene og tenker, de viser drømmene våre […] står det ein stad. Ein annan stad: […] Jugoslavias hovedstad heter Beograd. / Det er morgen. Frost og mørke hviler over Keflavík og den lille eneboligen, himmelen er bestrødd med stjerner, den er som et musikkstykke […] «Dette er en Samsungmobil» og «Jugoslavias hovedstad heter Beograd» er som Duchamps pissoar – kunst på grunn av konteksten. Dessutan plasserer det meg i ei konkret verd, i ei tid, på ein stad. Og her, på kvileskjæret, blir poesi til. For å seie det med William Wordsworth: Poesi blir til i dei stille stundene. Då tenkjer eg klart, og kan formidle kaos. Då blir det skisseaktige til skissologi, det tilfeldige tilfeldologi. Hos Stefánsson bidrar også gjentakingar til effekten. Her er ein særs forelska forteljar. Han forelskar seg i tema, hendingar, fenomen. Havet er eitt, fiskene eitt, og hjartet eit anna. Forteljaren gjentek nokre ord, bilde, poeng. Tekst-darlingane står så nakne framfor oss på boksidene, og viser forteljarens psyke og tilstand. Det kjennest som skrive i desperasjon og naudsyn. Ikkje noko må stoppe forteljinga, det må ut, og det må ut no. Komma på komma, setning på setning; flytande, ofte fintjuna og presise, som jazzprogramma på Keflavik Naval Airforce Base frå 70-talet, som Ari og «jeg» høyrer på i oppveksten. Men brått bryt prosaflyten opp: Dialogar blir gjengitt på mest effektivt vis. Ari, kolon og Oddur, kolon: effektive lister av Q & A (dette forstår jeg ikke).

Ujamn høgremarg er ikkje nok til at tekst blir poesi.

Du har nå lest 3 gratis artikler denne måned. Er du abonnement, logg inn i
toppmenyen eller tegn online abonnement (69kr) for å lese videre.

DEL

Legg igjen et svar

Dette nettstedet bruker Akismet for å redusere spam. Lær om hvordan dine kommentar-data prosesseres.