Tett tekst, ope verk. Ein poetikk

POESI: Hjarta som sluttar å slå, er forteljarens puls.

Jón Kalman Stefánsson. Fiskene har ingen føtter. Forlaget Press

Det går berre eitt tog til Oslo, og eg skal vere med. Eg småspring, og ramlar inn på ei boksjappe. Skal reise, men også med ei bok. Grip ei med kulørt omslag. Men mest av alt vill jag hångla med deg har intimistiske mugshots på omslaget. Det som er innanfor permane har eg (i 2004) ikkje sett før: Det er bloggaren Linda Skugges dagbok frå tenåra. Eg kjøper boka. Eg kjøper sjangeren. «Dagbok». Teksten er styreslaus. Men er han galen? Er det ei faktisk dagbok, eller er det dagbokisme? Er det spontant eller spontanisme, naivt eller naivisme? Er det skrive av tenåringen Skugge? Eller er Tenårings-Skugge rekonstruert av den vaksne Skugge? «Eg jobba mykje med å sleppe kontrollen og samtidig unngå å produsere litterært daukjøtt», seier ein venn av svensk poesi, ein annan ung forfattar, ti år seinare. Tina Åmodt snakkar om den siste romanen sin, den andre etter Anleggsprosa. Debutboka skildrar anleggsarbeid på sobert vis. Sement blir blanda, støtteverk reist. Setning bygger på setning til det som liknar normalprosa, men som har poesiens haldning. I Jón Kalmans Stefánssons roman Fiskene har ingen føtter rører Jakob mørtel. Han har bindemiddel i for at blandinga skal halde i hop som ei eining og «dermed får mening». Fiskene har ingen føtter er eit konglomerat av tekst. Boka er ei tilsynelatande samanraka blanding av forteljingar, dikt, «et kort essay om den kraften som ødelegger liv, som gjør ødemarken beboelig», og er verdas vakraste kjærleiksdikt. Boka er forteljingar frå Keflavik og Nordfjordur, om Oddur og Ari, eit eg, og Asmundur, Gunnar og Jakob. Tilsynelatande hoppande i følgje naudsyn og assosiasjon, tilsynelatande spontant og heftig, affektert og ustyrleg. Men det er ikkje galent. Eg sit att med eit tak om stoffet, ei kjensle av kva det handlar om. Bindemidlet i boka er språket. Språket blir sanninga sjølv. Det er besynderleg, er straumande, suggerande, kraftfullt og liksom desperat jagande etter liv, bort frå død. Hjartestans er forteljarens nerve.

Keflavik, baby. Jón Kalman Stefánsson er islandsk. Han var poet. Han braut gjennom som forfattar i 2007 med romanen Himmelrike og Helvete. Han skreiv om det å vere fiskar i tradisjonelle samfunn, og blei nominert til Nordisk Råds litteraturpris. Tre gongar. Han var ein av NRK P2s favorittar sist gong det skjedde. Stefánsson treff noko urnordisk, også med ein roman om det som gjer Island unordisk. Her handlar det ikkje berre om havet, fisken, kjærleiken og det å jobbe på fiskemottak i Sandgerdi, og å reise heimefrå og komme attende. Reisene skjer ofte til og frå Keflavik, denne gamle fiskelandsbyen som blei åstad for ein amerikanskdriven NATO-base. Årets roman vekslar mellom «før i tida» i Nordfjordur og det moderne og internasjonale Keflavik. Keflavik er framtida, er barndom og forelsking, er eit ikkje-sted, er svart. Alle kjensler finst i Keflavik. Alle sjangrar blir brukt for å skildre alt. Her er høgverdig, nesten arkaisk språk i same avsnitt som fiskarfolk sin bannskap. Her er vers med ujamn høgremarg, mellom blokkar av tett tekst. Teksten blir her og der eit hav som drar meg langt ut på Nordfjorden. Teksten bølgjer, kjem i sett, og overveldar meg. Men vips, så bryt det. Pragmatiske informasjonar er konkrete skjær å klatre opp på: […] ordene fra Thóra venter bakom mørket i displayet. Dette er en Samsungmobil. Ser på postkortene og tenker, de viser drømmene våre […] står det ein stad. Ein annan stad: […] Jugoslavias hovedstad heter Beograd. / Det er morgen. Frost og mørke hviler over Keflavík og den lille eneboligen, himmelen er bestrødd med stjerner, den er som et musikkstykke […] «Dette er en Samsungmobil» og «Jugoslavias hovedstad heter Beograd» er som Duchamps pissoar – kunst på grunn av konteksten. Dessutan plasserer det meg i ei konkret verd, i ei tid, på ein stad. Og her, på kvileskjæret, blir poesi til. For å seie det med William Wordsworth: Poesi blir til i dei stille stundene. Då tenkjer eg klart, og kan formidle kaos. Då blir det skisseaktige til skissologi, det tilfeldige tilfeldologi. Hos Stefánsson bidrar også gjentakingar til effekten. Her er ein særs forelska forteljar. Han forelskar seg i tema, hendingar, fenomen. Havet er eitt, fiskene eitt, og hjartet eit anna. Forteljaren gjentek nokre ord, bilde, poeng. Tekst-darlingane står så nakne framfor oss på boksidene, og viser forteljarens psyke og tilstand. Det kjennest som skrive i desperasjon og naudsyn. Ikkje noko må stoppe forteljinga, det må ut, og det må ut no. Komma på komma, setning på setning; flytande, ofte fintjuna og presise, som jazzprogramma på Keflavik Naval Airforce Base frå 70-talet, som Ari og «jeg» høyrer på i oppveksten. Men brått bryt prosaflyten opp: Dialogar blir gjengitt på mest effektivt vis. Ari, kolon og Oddur, kolon: effektive lister av Q & A (dette forstår jeg ikke).

Ujamn høgremarg er ikkje nok til at tekst blir poesi.

Poetikk og historikk. «Det dunkende hjertet» er ein puls gjennom manus. Hjartet kjem i alle mulege formar. Det er ein «idiotisk muskel», ein «mystisk romrakett», den «evige barndommens hjem». Ordet «hjarte» finst på 33 sider, ofte to–tre gongar på kvar side. Kvantitet er kvalitet. Stefánsson viser at poesi er meir enn stringent, stram presisjon. Må vi diskutere sjangrar? Eg er ho som ramlar innom bokbutikken, ikkje ho som sett dei rette bøkene på rette hyller. «Men er det poesi?» er likevel eit kjekt spørsmål å stille når det blir stilt til dei rette folka. Spør Hans Børli, eller «spør vinden, / spør tranene ved nattsjøen, spør / en talgstripet gammel lysestake som svarer deg med stillhet: // Poesi er dette ene: at du lever. // Og overvinner Døden hver jordiske dag.» (Frå Hans Børlis «Poesi».) Tilbake til Norge under krigen. Det er mørke år. Lyrikk-kveldar lyser opp hovudstaden. Dei skjer privat eller offentleg, men ofte med skodespelarar som opplesarar. Dei er unge og ferske, men også eldre og erfarne. Men kritikar Odd-Stein Anderssen synest ofte at dei er dårlege opplesarar. Han skriv i VG den 6. juni 1945: «Skuespillerne tror at dikt skal oppføres på samme måte som rollene i et drama, mens de i virkeligheten skal tale for seg selv med sine versifikatoriske virkemidler og ikke være noe påskudd for skuespilleren til å opptre for egen regning.» I 1945 var ikkje den iscenesette teksten, det performative språket så heitt, skal eg tru kultursidene i avisene frå tida. «Poesien skal uttrykke enkle og sympatiske følelser; poesi er noe man skal bli rørt av – ellers må det være noe i veien med diktet,» skriv Erling Christie i VG eit par år seinare. Litteraturvitarar skriv om samtidslitteraturen frå den same tida: «Poesi er Følsomhedens og Fantasiens Oprør imod det altfor let begribelige.» Dansk, men dog: «Ung, dansk Litteratur. 1930–1950» skildrar eit godt dikt som «en rigt facetteret Dialog mellem det jevne Hjertes dypsindige følemaade og den vimsne Hjernes Forsøg paa at lave Verden til efter sine sammenraspede Ideer».

Også tett tekst kan vere open. Også tett tekst kan romme mulegheiter.

«Vi sa tekst, ikkje dikt,» fortel norsk poesis førstedame Cecilie Løveid. Ho snakkar om profilgenerasjonens litteratur frå slutten av sekstitalet. Også den norsk-chilenske forfattaren og musikaren Pedro Carmona-Alvarez gjorde eit poeng ut av forholdet dikt/tekst. Den første diktsamlinga hans så ut som prosa. Setningane gjekk frå høgre til venstre marg. Det skil seg frå diktoppsettet med brotne setningar og vers. Men ujamn høgremarg er ikkje nok til at tekst blir poesi. Det same gjeld også andre vegen. Tettskrivne boksider er ikkje automatisk prosa. Også tett tekst kan vere open. Også tett tekst kan romme mulegheiter og assosiasjonar. Poesien oppstår når verket opnar for det uante; for mange mulege tolkingar. Det er ope, men ikkje meiningslaust. Bindemidla er mange nok. Ikkje hjarta, Keflavik, Nordfjordur, fisking, fiskesløying og fiskelim. Men konsekvensen i tonen og stemninga, forteljarhaldninga. Ein må skrive og fortelje. For denne lesaren handlar Fiskene om kva skrift betyr for menneska. Skrift blir sidestilt med kjærleiken, livet, døden: «Ikke engang solskinnet greide å stoppe det, og i alle fall ikke vakre ord som regnbue og kjærlighet, de var ikke til noen verdens nytte, det var bare å kaste dem – alt sammen begynte med død.» Forteljaren har eit dualistisk tilhøve til språket, ein grunnleggande mistillit. Men samtidig ei total overgiving til skriving som eksistensgrunnlag: «Døden er jo det endelige, det som får oss til å tie stille, som tar fra oss blyanten midt i en setning, slår av datamaskinen, får solen til å forsvinne, himmelen til å brenne.» For meg er Fiskene mest av alt ein kalmansk poetikk.
Roland Barthes skriv at «leserens fødsel må betales med forfatterens død». Av alle som døyr i Fiskene, vil eitt stå att for denne lesaren: prosaens død. Diktets død. Essayets død. Sjangerens død. Opninga for noko anna. Og så, når det opnar seg: poesiens inngang i alt.

Boken kommer ut 1. september.

Kommentarer